Dla wielu z nas Łachwa kojarzy się przede wszystkim z tragicznym losem żydowskich mieszkańców getta łachwieńskiego podczas II wojny światowej. Wielu starszych mieszkańców do dziś nazywa Łachwę „żydowskim miasteczkiem”.
Kiedy jednak Żydzi pojawili się w Łachwie?
Pierwsi żydowscy mieszkańcy zostali odnotowani w inwentarzu majątku z 1626 roku. Na Rynku, w posesji nr 1, mieszkał „Hoszko Chaimowicz – Żyd arendarz łachwieński”. Za nim, po drugiej stronie rynku, w domu nr 4, mieszkali Szmujło – Żyd oraz Dawid – Żyd.
Kim byli pierwsi żydowscy mieszkańcy Łachwy i czym się zajmowali? Byli dzierżawcami miejscowej karczmy. Z czasem liczba karczem rosła i w okresie największego rozkwitu osiągnęła dwadzieścia trzy. Wraz z nimi zwiększała się także liczba żydowskich arendarzy. Kluczową rolę odgrywali oni nie tylko w prowadzeniu karczm na rynku, lecz także w organizacji przewozów łachwieńskich.
Później Żydzi zaczęli zajmować się rzemiosłem, handlem i lichwą. Nie odrabiali pańszczyzny, ale płacili podwyższony czynsz.
Początkowo Żydzi osiedlali się przy Rynku, jednak później zaczęli zamieszkiwać także ulice Lubaczyńską i Kożan-Horodocką. Pod koniec XVII wieku liczba żydowskich gospodarstw domowych wzrosła do piętnastu. Wśród ich mieszkańców byli arendarze karczem, rzeźnicy oraz szklarz. Na Rynku pojawił się również „szul” – żydowska szkoła-synagoga.
W 1672 roku, na Rynku, w drugim kwartale miasta znajdowało się siedem żydowskich gospodarstw: Lejzera – Żyda arendarza, Awrama – Żyda, Morduchaja, Lejby, Meszka (od 1672 roku zwanego Peszko), a także Szlejmy Hoszkiewicza, prawdopodobnie potomka pierwszego łachwieńskiego Żyda Hoszki, oraz Szmujły Majerowicza.
W 1677 roku, na Rynku, w pierwszym kwartale miasta, obok ogrodzonej cerkwi pojawiła się karczma należąca do syna Lejzera – Hoszka Lejzerowicza, również arendarza. W drugim kwartale, pomiędzy domami Awrama i Filona Białostockiego, pojawiła się parcela Ajzyka-Żyda. Mordechaj otrzymał nazwisko od wykonywanego zawodu i stał się Mordechajem Rzeźnikiem. Między nim a Szlejmą osiedlił się Niemiec – Żyd Rzeźnik, a pomiędzy oboma rzeźnikami powstała pierwsza w Łachwie żydowska „szkoła”.
Trudno dziś jednoznacznie stwierdzić, jaki charakter miała ta szkoła. Możliwe, że użyte tu żydowskie (jidysz) słowo „szul” oznaczało zarówno synagogę, jak i szkołę.
W 1690 roku w drugim kwartale Rynku mieszkali Żydzi, z których część jest nam już znana. Wielu zaczęło wówczas używać nazwisk patronimicznych: Hoszwa Lejzerowicz, Jakub Lejzerowicz, Ajzyk Morduchajewicz, Jakub Lejbowicz, Gierszon Szlemicz, Lemko-Żyd. Znajdował się tam również szkolny dwór oraz szkoła (synagoga). Na tym samym placu mieszkał Berko Lejbowicz, a także Mojżesz Gierszonowicz – rzeźnik i szklarz, oraz Jakusz Moszkiewicz. Po drugiej stronie rynku pojawia się Rubin Lejzerowicz, a całą czwartą część rynku zajmuje karczma Lejzerowiczów.
Żydzi zaczynają osiedlać się przy ulicy Lubaczyńskiej: Chaim Lejzerowicz i Lejzer Ajzykowicz, a także przy ulicy Kożan-Horodeckiej: Izrael Ickiewicz-Żyd, Izrael Morduchajewicz oraz Pejsach Gierszonowicz. Wójtem był Jurko Szulakowicz.
W 1727 roku w Łachwie było już dwadzieścia żydowskich gospodarstw. W drugim kwartale Rynku mieszkali wyłącznie Żydzi – zarówno potomkowie pierwszych osadników, Lejzerowiczów, jak i nowe rodziny. W domu nr 1 mieszkał już Gierszon ben Jankielewicz. „Szul” – żydowską szkołę – prowadził Icko Szkolnik. Karczmę zajmującą całą czwartą część rynku dzierżawił Lejba Ołycki. Przy ulicy Lubaczyńskiej mieszkali potomkowie pierwszych żydowskich mieszkańców tej części miasta. Przy ulicy Kożanhorodeckiej znajdowało się już siedem żydowskich domów; pojawili się tam między innymi Lejzer Jomicz, Jankiel Kopyłewicz i Szaja Boruchowicz.
W 1785 roku w wołości łachwieńskiej działało dziesięć karczem, ponadto cztery w wołości Czuczewickiej, dwie w lenińskiej oraz osiem młynów (zob. wykaz).
W 1791 roku przy ulicy Bułatowskiej, jadąc od ulicy Rybińskiej po lewej stronie, na placu należącym do Lejby Moszowicza powstał żydowski szpital. W 1793 roku obok szpitala i domu Lejby Moszowicza osiedliła się rodzina Chaima Dawidowicza.
W wyniku działań wojennych w 1812 roku liczba żydowskich mieszkańców Łachwy nieco się zmniejszyła, jednak już pod koniec 1813 roku powróciła do stanu sprzed wojny, a nawet go przekroczyła.
Rok 1820 przyniósł ważne wydarzenie w życiu żydowskiej społeczności Łachwy – pojawił się pierwszy miejski sędzia pochodzenia żydowskiego, Daniel Fajłowicz.
W 1863 roku w Łachwie było już dziewięćdziesiąt żydowskich gospodarstw domowych. Po wybudowaniu i uruchomieniu w 1886 roku Poleskich Kolei Żelaznych ze stacją w Łachwie liczba żydowskich mieszkańców miasteczka zaczęła szybko wzrastać. Według pierwszego spisu ludności Imperium Rosyjskiego z 1897 roku Żydzi stanowili 1057 osób spośród 2426 mieszkańców Łachwy, czyli 44 procent ogółu ludności. Pod względem liczby mieszkańców oraz infrastruktury Łachwa stała się typowym żydowskim miasteczkiem.
Ś.J.
Powiązane artykuły:
