Znana ze źródeł historycznych już od XV wieku Raśna leży nad rzeką Pulwą, około 3 km na północny wschód od Wysokiego Litewskiego. Niegdyś była miasteczkiem, ośrodkiem rozległego majątku ziemskiego oraz siedzibą zespołu pałacowo-parkowego.

W trzeciej księdze wpisów kancelarii Wielkiego Księstwa Litewskiego znajduje się niedatowany zapis: „Ewlachowi i Juszkowi Traczewiczom wieś Raśna, która wcześniej należała do Bojarskich. Gasztołd i Pietrasz – marszałkowie. Kuszlejko – pisarz”. Wymienieni w dokumencie Gasztołd i Pietrasz występują jako świadkowie, natomiast Kuszlejko jako pisarz, który sporządził zapis dotyczący nabycia Raśnej przez ród Traczewiczów. Przybliżoną datę nadania lub kupna Raśnej pozwala ustalić wzmianka o marszałku Pietraszu, który sprawował ten urząd w 1466 roku.

Majątek Raśna przechodził następnie w ręce kolejnych właścicieli. W prywatnym archiwum zachowała się informacja, że pisarz wielkiego księcia litewskiego Ignacy Mikitawicz w 1507 roku uzyskał potwierdzenie prawa własności do zakupionego przez siebie majątku Raśna.

Za panowania Zygmunta III Wazy dobra raśnieńskie należały kolejno do Ejdkiewiczów, Piątkiewiczów, Chlewickich i Wojnów. W dokumentach z 1588 roku Raśna wymieniana jest jako własność Andrzeja Wojny. Prawdopodobnie właśnie za czasów Wojnów uzyskała status miasteczka.

W XVII wieku Raśna przeszła w ręce Sapiehów. Ze źródeł historycznych wiadomo, że za czasów Benedykta Sapiehy w okolicach Raśnej działała grupa rabusiów dowodzona przez Jerzego Notkę. Rozboje przybrały tak wielkie rozmiary, że Benedykt Sapieha został zmuszony do wypłacenia poszkodowanym mieszczanom 100 tysięcy złotych na utrzymanie ich rodzin.

Na początku XVIII wieku, za czasów Michała Sapiehy, w Raśnej wzniesiono reprezentacyjny pałac. Rezydencja Sapiehów była drewniana, a wraz z jej budową założono również niewielki park.

W tym czasie miasteczko słynęło z licznych jarmarków. Do 1722 roku odbywały się one w dniu prawosławnego święta św. Eliasza. Na jarmarki w Raśnej przybywali kupcy i handlarze z Wrocławia, Gdańska, Chocimia, a nawet z Moskwy, przywożąc furmankami rozmaite towary, w tym wyroby tureckie i arabskie.

Wojna Rosji ze Szwecją doprowadziła do spustoszenia majątku raśnieńskiego. Z tego powodu Michał Sapieha został zmuszony do sprzedania, a właściwie oddania w zastaw za 50 tysięcy złotych, majątków Raśna i Minkowicze Józefowi Matuszewiczowi. Jednocześnie Sapiehowie rozpoczęli starania o przeniesienie jarmarków do Wysokiego Litewskiego, znacznie ograniczając kupcom i handlarzom dostęp do Raśnej. Stało się to przyczyną wieloletniego sporu pomiędzy obiema rodzinami magnackimi.

Nowy właściciel Raśnej, Józef Matuszewicz, był człowiekiem o szerokich horyzontach i dużej erudycji. W 1744 roku sprowadził do Raśnej zakonników ze Zgromadzenia Księży Marianów, a w 1753 roku ufundował klasztor wraz z kościołem św. Anny. Na potrzeby klasztoru przekazano także część zabudowań dawnego zespołu pałacowo-parkowego Sapiehów, w tym sapieżyński skarbiec – muzeum i archiwum zawierające cenne pamiątki rodzinne – kilka budynków gospodarczych, a także folwark Takary i chutor Zabałocie.

Józef Matuszewicz przekazał majątek w Raśnej w spadku swojemu synowi Marcinowi, kasztelanowi brzeskolitewskiemu. Marcin Matuszewicz był posłem na Sejm Warszawski. Zasłynął również jako pamiętnikarz i autor cennych wspomnień.

Po Matuszewiczach majątek przeszedł w ręce hrabiów Grabowskich, którzy w znacznym stopniu przebudowali i odnowili raśnieński zespół pałacowo-parkowy. W miejscu drewnianej rezydencji wzniesiono nowy, murowany, parterowy pałac z werandą oraz gankiem od strony parku. Od ganku do sadzawki prowadziła wysadzana drzewami aleja, po obu stronach której ciągnęło się murowane ogrodzenie. Jego pozostałości zachowały się do dziś.

Naprzeciwko pałacu wybudowano dwukondygnacyjną, murowaną pralnię na planie litery „P”. Budynek istnieje do dziś, choć znajduje się w stanie zaniedbania. Zachowały się również piwnica oraz szereg murowanych zabudowań gospodarczych wzniesionych z cegły i kamienia. Nad sadzawką znajdował się młyn, a później usypano na niej niewielką wyspę z altaną. Niedaleko położona była druga, mniejsza sadzawka.

Cały zespół pałacowo-parkowy w Raśnej zajmował powierzchnię około 10 hektarów. Rozciągał się nad niewielką rzeczką o egzotycznie brzmiącej nazwie Kawalicha-Młyniec. Obecnie teren ten zajmuje wieś Stara Raśna.

Utracone dziedzictwo – klasztor i kościół Marianów

Klasztor Marianów w Raśnej był pierwszym klasztorem tego zgromadzenia na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Jego fundatorem był starosta stokliski Jerzy Józef Matuszewicz. W 1742 roku dokonano darowizny, a dwa lata później rozpoczęły się prace budowlane. Kościół wraz z klasztorem wzniesiono na terenie dawnego założenia pałacowego Sapiehów, około 1,3 km na południe od Raśnej, na tzw. Czerniewie. Matuszewicz postanowił wykorzystać pozostałości wcześniejszej budowli i – jak zapisano – „z tego pustego muru kościół i klasztor wymurować”.

W 1747 roku przy klasztorze działały już dom studiów dla kleryków mariańskich oraz szkoła dla ubogiej miejscowej młodzieży. Samowolna fundacja napotkała poważne trudności ze strony biskupa łuckiego Franciszka Kobielskiego. Ostatecznie udało się ją zalegalizować, zapewne dzięki koneksjom fundatora. Oficjalny akt fundacyjny z 10 kwietnia 1749 roku sygnowali m.in. Michał Fryderyk Czartoryski, kanclerz wielki litewski, oraz Michał Antoni Sapieha, wojewoda podlaski. Pod względem uposażenia placówka w Raśnej należała do bogatszych klasztorów mariańskich.

Kościół wzniesiono na planie prostokąta, z trójbocznie zamkniętym prezbiterium i dwuosiową fasadą ujętą toskańskimi pilastrami ustawionymi na wysokich, wyraźnie wyodrębnionych cokołach.

Architektura świątyni i skrzydeł klasztornych była oszczędna, oparta na dużych, prostych płaszczyznach, przywodzących na myśl budowle powstające w środowisku warszawskim w pierwszej tercji XVIII wieku. Nietypowym rozwiązaniem była dwuosiowość fasady, być może wynikająca z wykorzystania dawnych murów pałacu Sapiehów.

14 czerwca 1749 roku biskup Kobielski dokonał uroczystej konsekracji kościoła i wprowadził zakonników do klasztoru, przy którym w kolejnych latach funkcjonowały szpital, dom studiów i szkoła.

Przez pewien czas świątynia służyła kalwinom. Za czasów Grabowskich kościół stał się również miejscem pochówku członków tego rodu.

Klasztor został zamknięty rozporządzeniem generał-gubernatora Michaiła Murawiewa z 4/16 września 1864 roku z powodu udziału zakonników w powstaniu styczniowym.

W 1865 roku grodzieński architekt gubernialny Chersoński przedstawił projekt adaptacji kościoła na cerkiew oraz kosztorys remontu klasztoru, który miał zostać przeznaczony na prawosławny monastyr. Projekt nowej, wolnostojącej dzwonnicy w stylu neoruskim wykonał brzeski architekt miejski Karol Grosman. Dzwonnicę wzniesiono na północny wschód od kościoła i klasztoru, natomiast przed fasadą świątyni dobudowano babiniec, również w stylu neoruskim.

W 1901 roku w budynkach poklasztornych otwarto seminarium dla nauczycieli prawosławnych. Podczas I wojny światowej, w latach 1915-1918, zabudowania zajęło wojsko niemieckie, wykorzystując je jako magazyny. Część obiektów uległa wówczas dewastacji. Po wycofaniu się Niemców kompleks przez ponad rok pozostawał opuszczony.

17 września 1919 roku proboszcz parafii w Wysokim Litewskim, ks. kan. A. Kaczyński, w porozumieniu z dziekanem brzeskim dokonał poświęcenia kościoła. W latach 1919–1920 Rada Główna Opiekuńcza zorganizowała tu sierociniec. Biskup wileński Jerzy Matulewicz, będący zarazem generałem marianów, decyzją z 9 grudnia 1920 roku przekazał marianom kościół i klasztor w Raśnej. W 1930 roku odbyła się tam pierwsza kapituła przywróconej polskiej prowincji marianów.

Jesienią 1939 roku władze sowieckie eksmitowały zakonników z klasztoru i urządziły w nim wojskową szkołę radiową. Po ofensywie niemieckiej w 1941 roku klasztor zajął Wehrmacht, jednak kościół ponownie otwarto i zezwolono na odprawianie w nim jednej Mszy św. dziennie.

Podczas działań wojennych w 1944 roku kościół św. Anny i zabudowania klasztorne zostały uszkodzone w wyniku ostrzału artyleryjskiego. Po wojnie pomieszczenia klasztorne wykorzystywano na potrzeby zakładu usługowego, a następnie stopniowo je rozbierano. Przez pewien czas na miejscu dawnego klasztoru funkcjonował kamieniołom.

Dziś widoczne są jeszcze kamienne fundamenty dawnego kościoła, a miejsce, w którym znajdował się niegdyś klasztor, do dziś nosi nazwę „Klasztor”.

Ślady przeszłości

Najstarszym i najciekawszym obiektem dawnego zespołu rezydencjonalnego w Raśnej, który przetrwał do naszych czasów, jest zbór kalwiński położony w północnej części wsi. Wzniósł go na przełomie XVIII i XIX wieku hrabia Samuel Ożarowski. Do II wojny światowej służył jako świątynia kalwińska, a zarazem kaplica grobowa i miejsce pochówku właścicieli majątku – Ożarowskich i Grabowskich. Po wojnie wykorzystywano go jako magazyn kołchozowy. W 2014 roku przeprowadzono generalny remont budynku.

Około 70 metrów na wschód od miejsca, w którym znajdowała się siedziba dworska, stoi dziś zdewastowany budynek określany jako dawna pralnia. Składa się z dwóch wąskich, piętrowych korpusów połączonych piętrowym łącznikiem.

W podobnej odległości, po przeciwnej stronie skrzyżowania dróg, przy wiejskiej uliczce stoi dom mieszkalny z przełomu XIX i XX wieku, służący niegdyś pracownikom majątku. Jest to budynek na planie litery „T”, złożony z dwóch parterowych części nakrytych dwuspadowymi dachami. Obok zachowały się stara ceglana piwnica i fragment ściany budynku gospodarczego.

Nieco dalej, przy tej samej uliczce, znajdują się ruiny dwóch pozbawionych dachów budynków gospodarczych z drugiej połowy XIX wieku. Oba wzniesiono na planie prostokąta, z kamienia polnego, z ceglanymi narożnikami. Wyższy z nich był zapewne spichlerzem, drugi zaś, z szerokimi otworami drzwiowymi – przypuszczalnie oborą. Na współczesnych posesjach można znaleźć także inne niewielkie budynki z kamienia i cegły bądź ich ruiny, które być może pamiętają jeszcze czasy dawnego majątku.

Jedna z ulic Raśnej prowadzi nad stawy utworzone na niewielkim strumieniu będącym dopływem Pulwy. Są one pozostałością dawnej kompozycji przestrzennej rezydencji, obejmującej niewielki park z systemem wodnym. Nad stawami znajdował się niegdyś młyn wodny, a na wyspie jednego z nich stała altana. Wzdłuż brzegów rosną do dziś okazałe stare wierzby, których pnie przekraczają metr średnicy.

 

Z Raśnej – Redakcja

Źródła

Marcin Zgliński, Kościół pw. św. Anny Matki NMP i klasztor Marianów w Raśnej, w: Materiały do dziejów sztuki sakralnej na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej, cz. V, Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa brzeskolitewskiego, t. 1, red. M. Zgliński, Kraków 2013, s. 141–165, il. 201–213.

hram.by

Grzegorz Rąkowski, Kresowe rezydencje. Województwo białostockie. Województwo poleskie, t. III, Warszawa 2022.

Hauser, Nowy ilustrowany przewodnik po zabytkach kultury na Białorusi, Warszawa 2005.

radzima.org.