Prezentujemy Państwu kolejny fragment książki Światosława Janoczkina „Nowe ustalenia dotyczące historii, architektury i samorządu lokalnego Łachwy w rejonie łuninieckim obwodu brzeskiego”. Tym razem autor zabiera nas do XVIII-wiecznego łachwieńskiego zespołu pałacowo-parkowego Radziwiłłów, którego ozdobą był słynny „ogród włoski”.

Czytelnicy poznają układ i wygląd tego niezwykłego założenia ogrodowego, dowiedzą się, jakie egzotyczne rośliny rosły w dworskich oranżeriach, a także przeczytają o pracy nadwornego ogrodnika Knackfussa i zachowanym planie ogrodu. W tekście znalazł się również opis niezwykłej gry La Boule pendante, popularnej niegdyś wśród mieszkańców pałacu i ich gości. To fascynująca opowieść o jednym z najciekawszych, a dziś niemal całkowicie zapomnianych ogrodów dawnego Polesia.

Na osobną uwagę zasługuje park, zwany „ogrodem włoskim”, będący częścią łachwieńskiego zespołu pałacowo-parkowego. Temat ten opracował znany polski historyk sztuki, profesor Uniwersytetu Łódzkiego Tadeusz Bernatowicz. Oto jak opisuje on park w Łachwie w swoim artykule:

Tadeusz Bernatowicz, „Eine Studie über das Wirken deutscher Gärtner und Architekten in Polen”, „Barock”, nr 2 (2006), s. 203–215.

Jednym z najbardziej wyszukanych dzieł jego twórcy, godnym szczerego podziwu, był ogród przy pałacu w Łachwie, założony w latach 1730–1732 na terenach dzisiejszego Polesia. O jego wyjątkowości świadczy zachowany plan odkryty w Sankt Petersburgu, noszący tytuł Plan de la Maison et du Jardin de Lachwa, który pozwala nam zajrzeć do świata minionej epoki.

Pałac, położony nad rzeką Smertą, otwierał się na rozległy dziedziniec, wzdłuż którego wznosiły się drewniane budynki gospodarcze: kuchnia, mieszkania dla służby, stajnie i wozownie. Od wielkiej sali pałacowej rozpoczynała się główna aleja, po której obu stronach rozciągały się kwietne klomby. Przed rezydencją znajdowały się dwa haftowe partery ozdobione prostokątnymi trawnikami. Ich granice wyznaczały podwójne aleje, zakończone pawilonami. Dalsze części ogrodu ukształtowano w formie boskietów, a w jego głębi znajdował się okrągły trawnik przeznaczony do popularnej wówczas gry Jeu aux Quilles avec Boule pendente – odmiany kręgli z podwieszaną kulą.

W latach 1730–1732 przeprowadzono szeroko zakrojone prace zarówno przy samym pałacu, jak i w jego otoczeniu. Po śmierci księcia Radziwiłła „Rybeńki” (1762) majątek przeszedł w ręce jego syna Karola Stanisława Radziwiłła, znanego pod przydomkiem „Panie Kochanku”. Nowy właściciel nie podzielał jednak zamiłowania ojca do sztuki ogrodowej, a burzliwe wydarzenia polityczne zmusiły go do opuszczenia rodzinnych stron na kilka lat.

Szczególną wartość historyczną mają listy nadwornego ogrodnika Knackfussa, kierowane do księcia. Wyłania się z nich obraz człowieka całkowicie oddanego swojej pracy, który – jak sam pisał – „do śmierci szczerze i wiernie pragnie służyć Waszej Książęcej Mości”. W jego słowach pobrzmiewa troska o ogród, walka o jego zachowanie oraz niepokój o przyszłość tego wyjątkowego miejsca.

W listach wielokrotnie skarżył się na brak pracowników, ucieczki uczniów oraz niezrozumienie znaczenia sztuki ogrodowej przez administrację majątku. „Kto teraz wyciągnie do mnie pomocną dłoń?” – pisał z rozgoryczeniem. „Jeżeli Wasza Książęca Mość nie udzieli mi wsparcia, co się ze mną stanie, nawet jeśli będę otrzymywał należne wynagrodzenie? Bez Waszej pomocy nie podołam…”

Jego obawy okazały się uzasadnione. Stan ogrodu z roku na rok się pogarszał, a po 1770 roku zaczął on stopniowo popadać w zapomnienie, tracąc dawny blask i wielkość. Tak przemijała jedna z najpiękniejszych rezydencji ogrodowych dawnego Polesia.

 

Legenda planu Knackfussa

 

  • L’Entrée en la Cour – wjazd na dziedziniec
  • La Maison – pałac
  • Appartement des Domestiques – mieszkania dla służby
  • La Cuisine – kuchnia
  • Les Écuries – stajnie
  • Les Remises – wozownie
  • Chambres de l’Officier – pokoje oficerskie
  • Grande Allée de Front – główna aleja frontowa
  • Jeux aux Quilles avec Boule pendente – gra w kręgle z podwieszaną kulą
  • Les Parterres – partery ogrodowe
  • Allées de Côtés – aleje boczne
  • Les Bosquets – boskiety
  • Des Pins façonnés en Pyramides – sosny formowane w kształt piramid
  • Pavillons de Treillages – pawilony trejażowe
  • Jardins Fructeaux – sady owocowe
  • Jardin Potager – ogród warzywny
  • Bord de Gazon – obrzeże trawnika

 

Dépensérie (bez oznaczenia na planie) – pomieszczenie gospodarcze, prawdopodobnie spiżarnia lub skład żywności.

Według dokumentu przechowywanego w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie (Archiwum Radziwiłłów, dział XXIII, teka 6, plik 2), w latach 1756–1758 drewniany pałac w Łachwie został częściowo obmurowany cegłą.

Przy pracach wykończeniowych uczestniczył Johann Christoph Herr (lub Gern), stolarz pochodzący z Królewca, sprowadzony do Białej Radziwiłłowskiej (dzisiejszej Białej Podlaskiej) przez Annę z Sanguszków Radziwiłłową już w 1740 roku. Specjalizował się on w wykonywaniu wysokiej klasy stolarki z wykorzystaniem cennych gatunków drewna oraz elementów mosiężnych.

 

Gra „La Boule pendante” w łachwieńskim ogrodzie

Czym była gra La Boule pendante, którą widzimy na planie zespołu pałacowo-ogrodowego w Łachwie z lat 1730–1732?

Była to tradycyjna gra pochodząca z Bretanii. Jej celem było trafienie w kulę zawieszoną na linie za pomocą innych kul, tak aby po każdym celnym uderzeniu odchylała się ona i wracała na swoje miejsce. Gra, której korzenie być może sięgają ćwiczeń rycerskich, wymagała zarówno zręczności, jak i dużej precyzji.

Zasady gry

Drewniana kula wielkości kuli do gry w pétanque zawieszona była na linie na wysokości około 1,5 metra nad ziemią.

Gracz ustawiał się w określonej odległości (na przykład pięciu metrów) i starał się trafić w zawieszoną kulę. Za każdym celnym rzutem odsuwał się o kolejny metr. Zwyciężał ten, kto potrafił trafić kulę z największej odległości.

Dotknięcie liny podczas rzutu uznawano za poważny błąd i powodowało unieważnienie próby.

Potrzebne wyposażenie

 

  • słup o wysokości około 2 metrów,
  • lina (najlepiej stalowa lub wykonana z mocnego sznura) do zawieszenia kuli,
  • drewniana kula wielkości kuli do pétanque,
  • trzy metalowe kule tej samej wielkości co kula zawieszona,
  • trawiasty lub ziemny plac o szerokości 4–5 metrów i długości co najmniej 10–15 metrów.

 

Opis sporządzono na podstawie zasad gry zachowanych w źródłach francuskich (Jeux picards).

Obecność La Boule pendante w łachwieńskim ogrodzie pokazuje, że rezydencja Radziwiłłów była urządzona zgodnie z najnowszymi trendami europejskiej sztuki ogrodowej XVIII wieku. Ogród służył nie tylko spacerom i kontemplacji, lecz także rozrywce, spotkaniom towarzyskim i aktywnemu wypoczynkowi mieszkańców pałacu oraz ich gości.

W inwentarzu z 1791 roku odnajdujemy szczegółowy opis parku i oranżerii. W szklarni znajdowało się aż trzydzieści osiem okien zajmujących całą ścianę frontową. Rosło tam jedenaście drzew cytrynowych, sześć pomarańczowych, dwadzieścia jeden krzewów rozmarynu, dwadzieścia sześć cyprysów, dwadzieścia cztery drzewa laurowe, osiem figowców oraz dwadzieścia osiem tzw. „chlebnych drzew św. Jana”, czyli szarańczynów strąkowych.

Dokument wspomina również o remoncie i rozbudowie kościoła naprzeciw dworu, przeprowadzonych w 1790 roku. Świątynia otrzymała nowy dach pokryty blachą, choć prace przy chórach nie zostały jeszcze ukończone. Za dworskim sadem owocowym urządzono natomiast specjalną szkółkę dla młodych drzew.

Fragment książki Światosława Janoczkina „Nowe ustalenia dotyczące historii, architektury i samorządu lokalnego Łachwy w rejonie łuninieckim obwodu brzeskiego”

Udostępnij na: