Jak wyglądał jeden z najciekawszych zespołów dworsko-parkowych dawnego Polesia? Gdzie znajdował się łachwieński „zamek” Radziwiłłów, jak prezentowały się jego zabudowania i dlaczego przez niemal dwa stulecia był centrum życia gospodarczego oraz administracyjnego całej okolicy?

Przedstawiamy historię łachwieńskiego zespołu dworsko-parkowego – od pierwszych wzmianek z początku XVII wieku, przez okres świetności za czasów Radziwiłłów, aż po jego upadek i późniejsze przekształcenia. Czytelnicy znajdą tu tłumaczenia unikatowych inwentarzy z 1672 i 1743 roku, szczegółowe opisy dworu, pałacu, zabudowań gospodarczych, włoskiego ogrodu, oranżerii, figarni, maneżu, karczmy i folwarku.

Szczególną wartość publikacji stanowi autorska rekonstrukcja łachwieńskiego dworu Radziwiłłów, wykonana na podstawie zachowanych planów, inwentarzy i materiałów archiwalnych. Dzięki niej możemy spróbować wyobrazić sobie miejsce, które przez wieki było jedną z najważniejszych rezydencji na Polesiu, a dziś niemal całkowicie zniknęło z krajobrazu Łachwy.

Pierwsza wzmianka o dworze lub zamku w Łachwie pojawia się w inwentarzu majątku z 1626 roku. Znajdujemy w nim zapis o „domu gospodarczym” oraz „drugim domu, po prawej stronie od gospodarczego”. Dwór ten określany jest jako „stary”.

Zachował się również opis nowego dworu, do którego wchodziło się „idąc od starego dworu przez groblę”. Na podstawie tego opisu można przypuszczać, że książęcy dwór Radziwiłłów w Łachwie, często nazywany także „zamkiem” lub „dworem pańskim”, stanowiący centrum administracyjno-gospodarcze z zabudowaniami służbowymi, otoczony częściowo palisadą, częściowo ostrokołem, skąd zarządzano majątkiem i podejmowano najważniejsze decyzje, został założony na przełomie XVI i XVII wieku przez Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła „Sierotkę”.

W inwentarzu z 1672 roku, będącym prawdziwym rękopiśmiennym zabytkiem epoki, znajdujemy szczegółowy opis łachwieńskiego dworu. W aneksie czytelnik odnajdzie poleskobiałoruski oryginał dokumentu, poniżej zaś zamieszczamy jego tłumaczenie.

 

Zabudowania dworu łachwieńskiego w 1672 roku

Dwór otoczony jest ostrokołem, miejscami niskim i uszkodzonym.

Wjazd na teren dworu prowadzi przez dużą bramę i niewielką furtę położoną z boku. Obie osadzone są na słupach i nakryte gontowym daszkiem. Po lewej stronie, idąc od miasta w kierunku stawu, znajduje się furtka na słupach.

Przy niej stoi dom dla służby (przeznaczony na czasowy pobyt), kryty deskami. Wejście prowadzi przez drzwi osadzone na słupach. Po prawej stronie znajduje się izba. Drzwi zawieszone są na słupach i wyposażone w zasuwy po obu stronach. W izbie znajduje się biały piec oraz kominek, dwa oszklone okna osadzone w drewnianych ramach i dwie ławy.

Po lewej stronie, prowadząc do komory, znajdują się drzwi na słupach z zasuwą. W komorze są dwa okna w drewnianych ramach, dwie ławy i dwa stoły.

Z sieni do drugiej izby prowadzą drzwi po lewej stronie, osadzone na słupach i zamykane jednostronną zasuwą. Po drugiej stronie znajdują się drzwi do piekarni. W izbie znajdują się cztery okna w drewnianych ramach, dwie ławy, półka oraz dwa piece chlebowe.

Po prawej stronie znajduje się komora z drzwiami osadzonymi na słupach i zamykanymi zasuwą. Jest w niej jedno oszklone okno w drewnianej ramie. Za komorą znajduje się kolejna komórka, kryta deskami.

Z sieni prowadzi również wejście do kuchni pozbawionej drzwi. Przy niej znajduje się komora gospodarcza z drzwiami osadzonymi na słupach i zamykanymi zasuwą, a także stojaki ustawione na słupach.

Obok tego domu stoi niewielki spichlerz z drzwiami osadzonymi na słupach i zamykanymi zasuwą. Znajduje się tam również mała stajnia. Zarówno stajnia, jak i spichlerz mieszczą się pod wspólnym dachem krytym deskami.

Dalej znajduje się kuchnia, kryta deskami. Wejście prowadzi przez drzwi osadzone na słupach. Po lewej stronie mieści się izba z drzwiami na słupach, wyposażona w piec z białych kafli, dwa oszklone okna w drewnianych ramach oraz dwie ławy. Po prawej stronie znajduje się piekarnia przeznaczona do wypieku chleba. Prowadzą do niej drzwi na słupach. Znajduje się tam duży piec chlebowy, dwa okna, z których obecnie zachowało się jedno, oraz jedna ława.

Po lewej stronie znajduje się komora z drzwiami osadzonymi na słupach i zamykanymi zasuwą. Z sieni do kuchni prowadzą drzwi zawieszone na zawiasach. W kuchni znajduje się duże palenisko, dwie ławy, jeden stół oraz trzy okna wykonane z rąbanego drewna. Z kuchni do kolejnej komory prowadzą drzwi osadzone na słupach.

Następnie stoi Duży Dwór Pański, kryty deskami. Wejście prowadzi przez drzwi osadzone na słupach. Po prawej stronie znajduje się izba, do której prowadzą drzwi na zawiasach, wyposażone w klamkę i zamek. W izbie znajduje się piec z prostych białych kafli, biały kominek, trzy oszklone okna w drewnianych ramach, jeden stół, dwie ławy i jedna półka.

Po lewej stronie znajduje się komora z drzwiami na zawiasach, wyposażonymi w klamkę i zasuwę. Są w niej dwa oszklone okna, jeden stół, trzy ławy oraz jedno łoże. Z tej komory do kolejnej prowadzą drzwi na zawiasach z zasuwą. Znajduje się tam jedno oszklone okno.

Z tej komory prowadzą drzwi do sieni, a z sieni kolejne drzwi do komory gospodarczej. Inne drzwi wychodzą bezpośrednio na dziedziniec. Druga izba znajduje się po lewej stronie sieni. Prowadzą do niej drzwi na zawiasach z klamką. W izbie znajduje się piec z prostych białych kafli, cztery okna w drewnianych ramach, dwa stoły oraz trzy ławy.

Po prawej stronie mieści się kolejna komora z drzwiami na zawiasach i zasuwą, wyposażona w jedno oszklone okno. Wejście do piwnicy znajduje się w sieni, naprzeciwko drzwi prowadzących do trzeciej izby. Prowadzą do niej drzwi na zawiasach z klamką. W izbie znajduje się piec z prostych białych kafli oraz kominek, a także dwa oszklone okna i dwie ławy.

W komorze znajduje się jedno oszklone okno, a z niej prowadzą drzwi do komory gospodarczej. Z sieni można wejść do kolejnej izby. Na szczycie domu wyprowadzono dwa murowane kominy.

Za ostrokołem, po lewej stronie, w kierunku rzeki stoi łaźnia kryta deskami. Wejście prowadzi przez drzwi osadzone na słupach; takie same drzwi prowadzą również do samej łaźni.

Od wjazdowej bramy, idąc od strony rynku w lewo, znajduje się niewielki dom kryty deskami. Wejście prowadzi przez drzwi osadzone na słupach, a z sieni do izby prowadzą kolejne drzwi tego samego typu.

Znajduje się tam także spichlerz, użytkowany obecnie przez miasto jako więzienie. Budynek kryty jest deskami, a wejście prowadzi przez drzwi osadzone na słupach i zamykane pojedynczą zasuwą.

Obok stoi drugi spichlerz, również kryty deskami. Przed nim znajduje się stary ganek. Drzwi wyposażone są w zasuwę.

Pośrodku dworu znajduje się piwnica ziemna. Przed wejściem do niej znajduje się ganek kryty deskami. Do piwnicy prowadzą drzwi na zawiasach z zasuwą. Piwnica również nakryta jest deskami.

Po prawej stronie od piwnicy stoi obora (wołownia), kryta deskami, z dwiema bramami osadzonymi na słupach.

Obok znajduje się stara stajnia, również kryta deskami i wsparta licznymi podporami. Wjazd prowadzi przez bramę osadzoną na słupach. Wewnątrz znajdują się żłoby, przegrody oraz drabiny.

Przy oborze stoi browar, kryty deskami, z dwojgiem drzwi osadzonych na słupach. Nie ma w nim żadnych naczyń.

Przy browarze znajduje się słodownia, również kryta deskami. W jej wnętrzu znajduje się piec do suszenia słodu. Z sieni słodowni prowadzą drzwi do kolejnej komory wyposażonej w przymocowane ławy.

Za oborą, w kierunku jeziora, znajduje się niewielka brama osadzona na słupach.

W tym samym miejscu stoi piekarnia kryta deskami. Wejście prowadzi przez drzwi osadzone na słupach. Po lewej stronie znajdują się drzwi prowadzące do piekarni i czarny piec. Jest tam jeden stół i dwie ławy. Z sieni po prawej stronie znajduje się komora, do której prowadzą drzwi na zawiasach.

Na prawo od stajni stoją cztery chlewy kryte słomą, z bramami osadzonymi na słupach.

Gumno otoczone jest chrustowym ogrodzeniem. W płocie znajdują się bramy osadzone na słupach. Samo gumno kryte jest słomą i posiada dwie bramy, z których jedna ma niewielką żelazną furtę z boku.

Po prawej stronie znajduje się spichrz zbożowy, kryty deskami, z drzwiami osadzonymi na słupach i zamykanymi zasuwą.

Wszystkie wymienione zabudowania są stare i podupadłe, w większości mało przydatne do użytku. Jedynie gumno i wołownia znajdują się jeszcze w zadowalającym stanie.

Przynależne do dworu grunty orne i sianokośne zostały wymierzone 10 maja 1672 roku.

Plac dworski, na którym znajdują się wszystkie opisane budynki, zajmuje powierzchnię 2 morgów i 22 prętów (około 1,24 ha).

 

Grunty należące do dworu

Przed dworem, po drugiej stronie ulicy, znajduje się część ziemi dworskiej obejmująca ogród i stary sad o powierzchni 11 morgów.

Poniżej dworu, naprzeciw gumna, od strony bagna i drogi, znajduje się działka ziemi, którą wcześniej użytkował młynarz. Obecnie została ona przyłączona do majątku dworskiego i obejmuje 1 morgę.

W miejscu zwanym Wołoką, przy 23. włóce, znajduje się jeszcze jedna parcela należąca do dworu, użytkowana od dawna. Jej powierzchnia wynosi 30 morgów.

Warto raz jeszcze podkreślić, że inwentarz z 1672 roku nie zawiera ani jednego bezpośredniego czy pośredniego świadectwa wskazującego, że dwór książąt Radziwiłłów w Łachwie ucierpiał podczas kozackich najazdów i wojny z Moskwą w XVII wieku. Tym bardziej nie ma podstaw do twierdzenia, że został on zniszczony przez wojska księcia Wołkońskiego. Większość zabudowań, w tym dwór pański, określana jest w dokumencie jako „bardzo stara”, co nie byłoby możliwe, gdyby zostały one zniszczone w 1655 roku i następnie wzniesione od nowa.

Inwentarz z 1714 roku zawiera szczegółowy opis łachwieńskiego dworu. Oprócz budynków wymienionych wcześniej, przy starym dworze pańskim, będącym siedzibą zarządu majątku, pojawia się także „turma”, czyli więzienie wieżowe, usytuowane po lewej stronie od bramy wjazdowej.

Po śmierci króla Stanisława Radziwiłła „Sprawiedliwego” w 1719 roku zarząd nad Łachwą przechodzi na jego żonę, Annę Katarzynę z Sanguszków Radziwiłłową. Po długim okresie odbudowy rozpoczyna się „złoty wiek” Łachwy.

Anna Katarzyna sprowadza do Łachwy swojego nadwornego ogrodnika, pochodzącego z Wrocławia Johanna Georga Knackfussa, i zleca mu przebudowę oraz faktyczną rekonstrukcję zespołu dworsko-parkowego. Prace te rozpoczęły się około 1730 roku.

 

Jak na tym tle prezentuje się opis łachwieńskiego zamku w źródłach z XVIII wieku? Co ciekawe, już w opisie dworu z 1727 roku pojawia się wiele nowych zabudowań.

W inwentarzu z 1730 roku czytamy: „Droga z miasta Łachwy do dworu łachwieńskiego prowadzi przez rzekę, na której znajdują się dwa młyny, następnie przez groblę, na której zbudowano jeszcze dwa mosty”. Dwór położony był po lewej stronie drogi prowadzącej na Zarecze. W centrum zespołu znajdował się pałac, który – sądząc z opisu – odpowiada budowli przedstawionej na planie z 1730–1732 roku. Obiekt ten widnieje również na późniejszych inwentarzach z XVIII wieku.

Do 1732 roku, za rządów Michała Kazimierza Radziwiłła „Rybeńki”, łachwieński zespół dworsko-parkowy osiągnął pełnię swojego rozwoju. Założenie podzielono na dwie części: reprezentacyjną i gospodarczą.

W części gospodarczej znajdowały się kordegarda, czyli budynek straży, drewniane zabudowania gospodarcze (rumy), mieszczące kuchnię, pomieszczenia dla służby oraz inne izby mieszkalne, a także stajnie, wozownie i pozostałe budynki niezbędne do funkcjonowania majątku.

Pałac został wzniesiony zgodnie z modną wówczas francuską zasadą entre cour et jardin („między dziedzińcem a ogrodem”), sytuującą rezydencję pomiędzy reprezentacyjnym dziedzińcem a ogrodem. W pobliżu znajdowała się niewielka oficyna określana jako „kamienica” mieszcząca pomieszczenia gospodarcze, regularny ogród włoski, oranżeria oraz osobna figarnia przeznaczona do uprawy figowców.

Warto przyjrzeć się planowi łachwieńskiego zespołu dworsko-parkowego, który w dokumentach francuskojęzycznych nosił nazwę Plan de la Maison et du Jardin de Lachwa („Plan dworu i ogrodu w Łachwie”). Rezydencja wraz z ogrodem była malowniczo położona nad brzegiem rzeki Smert, w łachwieńskim Zareczu.

Od strony wielkiej sali pałacowej biegła główna aleja, po której obu stronach rozmieszczono klomby. Przed pałacem znajdowały się dwa partery haftowe (parterres de broderie) ozdobione geometrycznymi kompozycjami trawników. Zewnętrzną część założenia stanowił ogród włoski podzielony na dwanaście kwater. Każdą z nich zamykał pawilon. Druga i trzecia część ogrodu zostały ukształtowane w formie boskietów. W głębi parku znajdował się okrągły trawnik przeznaczony do popularnej w XVIII wieku gry Jeu aux Quilles avec Boule pendente.

W późniejszym inwentarzu z 1743 roku odnajdujemy „Opis egzotycznych drzew i krzewów w łachwieńskim parku i oranżerii”. Wymieniono w nim między innymi dziesięć drzew cytrynowych (w tym osiem dzikich), dwa drzewa pomarańczowe, dwa figowce, dwa drzewa brzoskwiniowe, po trzy drzewa figowe i orzechowe oraz sześćdziesiąt krzewów lawendy.

Poniżej zamieszczono tłumaczenie szczegółowego opisu łachwieńskiego zespołu dworsko-parkowego sporządzonego w inwentarzu Radziwiłłów z 1743 roku.

 

Opis dworu łachwieńskiego z 1743 roku

Jadąc od miasta w kierunku dworu, wjeżdża się przez bramę o podwójnych wrotach, osadzonych na obrotowych słupach. U góry znajdują się dwa żelazne antaby (kołatki), a także zamek z zasuwą i metalowym ryglem.

Po prawej stronie znajduje się oficyna. Do pierwszej izby prowadzą drzwi z sieni, wykonane przez stolarza, zawieszone na zawiasach i hakach, wyposażone w klamkę i zasuwę. Z niej do kolejnej izby prowadzą sosnowe drzwi również zawieszone na zawiasach i hakach. W pomieszczeniu znajduje się piec z zielonych kafli oraz kominek. Są tam dwa podwójne, oszklone okna.

W sąsiedniej, drugiej izbie znajdują się dębowe drzwi prowadzące do sieni, zawieszone na zawiasach i hakach, z zasuwą. Do samej izby prowadzą również dębowe drzwi na zawiasach i hakach, wyposażone w klamkę. Znajdują się tam dwa podwójne, otwierane okna. Pomieszczenie ogrzewa piec z zielonych kafli i kominek. Obie izby posiadają podłogi i stropy wykonane z desek profilowanych. Znajdują się w nich cztery podwójne stojaki, zawieszone na zawiasach i hakach oraz wyposażone w zasuwy.

Dalej znajduje się wozownia z podwójną bramą osadzoną na słupach.

Obok stoi długa stajnia, wsparta od strony rzeki na palach. Posiada dwie podwójne bramy. W środku znajdują się żłoby, koryta, przegrody oraz odwracane okiennice. Stajnia jest obita deskami.

Przy niej, za ostrokołem, stoi duży rum, czyli budynek służbowy. Do sieni prowadzą drzwi na zawiasach z klamką. Po lewej stronie znajduje się izba z dębowymi drzwiami wykonanymi przez stolarza, zawieszonymi na zawiasach i hakach oraz wyposażonymi w zasuwę. Są tam trzy okna i piec z zielonych kafli oraz kominek.

Pośrodku budynku mieści się spiżarnia. Drzwi prowadzące do niej są takie same, a pomieszczenie posiada jedno okno. Od strony rzeki znajduje się trzecia izba przeznaczona dla cukiernika, wyposażona w duży piec. Są tam dwa okna, z których w jednym wybito szybę.

Z kuchni prowadzą drzwi do drugiej sieni. Z niej na obie strony wychodzą dębowe drzwi na zawiasach i hakach, zamykane zasuwami — jedne na dziedziniec, drugie w kierunku rzeki.

Obok znajduje się piekarnia. Prowadzą do niej sosnowe drzwi na zawiasach i hakach z klamką. Wewnątrz znajdują się dwa duże piece, dwa okna oraz ławy ustawione wzdłuż ścian.

Dalej mieści się kredens, czyli pomieszczenie gospodarcze. Od strony dziedzińca prowadzą do niego drzwi podobne do opisanych wcześniej. Są tam cztery okna, dwa piecyki na zawiasach i zasuwach oraz piec z zielonych kafli z kominkiem. W budynku znajduje się także przegroda z dębowymi drzwiami zawieszonymi na zawiasach. Cały rum posiada solidną podłogę. Stojaki są podwójne, osadzone na zawiasach i hakach oraz wyposażone w zasuwy. Na dach wyprowadzono trzy kominy.

Po przeciwnej stronie od bramy wjazdowej, po prawej stronie, znajdują się dwa budynki podobne do opisanych po stronie lewej. Posiadają takie same drzwi, okna, piece i kominki. Nazywane są jednak inaczej: jeden pełni funkcję kordegardy (strażnicy), drugi zaś służbowej stajni. Obok stoi obora z podwójną bramą osadzoną na słupach.

Znajduje się tam również długa stajnia podobna do poprzedniej. Naprzeciwko rozmieszczono żłoby, koryta i drabiny wzdłuż ścian. Budynek jest w dobrym stanie i posiada po dwadzieścia okien po obu stronach.

Za ostrokołem stoi duży budynek służbowy liczący osiem izb. Prowadzi do niego czternaście drzwi zawieszonych na zawiasach i hakach, wyposażonych w klamki i zasuwy. Znajduje się tam dziewiętnaście podwójnych okien osadzonych na zawiasach i hakach oraz zamykanych zasuwami. Pomieszczenia ogrzewają piece z zielonych kafli i kominki, a podłogi utrzymane są w dobrym stanie. Wewnątrz znajdują się dwa alkierze (boczne pokoje narożne). Trzy kolejne drzwi zawieszone są na zawiasach, podobnie jak pozostałe. Na dach wyprowadzono trzy kominy.

Wszystkie opisane budynki, zarówno po obu stronach bramy, jak i za ostrokołem, aż do bramy prowadzącej do pałacu, pokryte są gontem i nie wymagają żadnych napraw.

Sam pałac stoi pośrodku dziedzińca. Do wnętrza prowadzą dębowe schody. Drzwi do sieni, wykonane przez stolarza z dębowego drewna, są podwójne, podobnie jak wszystkie pozostałe drzwi w budynku. Zawieszone są na zawiasach i hakach oraz wyposażone w wewnętrzny zamek.

Po lewej stronie znajduje się pokój. Prowadzą do niego podwójne drzwi. W pomieszczeniu są dwa duże, podwójne, oszklone okna zawieszone na zawiasach i hakach oraz zamykane zasuwami. Ściany pokrywa malowane płótno. Znajduje się tam biały, lakierowany piec z kominkiem. Za tym pokojem mieści się mniejsza komnata z podobnymi drzwiami i jednym oknem. Jest tam również kominek, a obok zegar wbudowany w szafę, wyposażoną w zamek i okucia.

Z tej komnaty prowadzą drzwi do przedsionka. Stamtąd jedne drzwi prowadzą na schody wychodzące na boczną stronę dworu, a drugie do niewielkiego pokoju z jednym oknem, podobnym do poprzedniego, oraz takim samym kominkiem.

Dalej znajduje się kolejny boczny pokój. Prowadzą do niego podobne drzwi. W pomieszczeniu znajdują się dwa podwójne okna, biały lakierowany kominek oraz drzwi do następnego pokoju. Pokój ten ma jedno okno od strony dworu oraz kolejne drzwi prowadzące do wielkiej sali.

Wielka sala posiada pięć podwójnych drzwi, podobnych do wcześniej opisanych, wyposażonych w wewnętrzne zamki. Szóste drzwi są oszklone, podwójne i wychodzą do ogrodu włoskiego. Nad nimi znajduje się półokrągłe okno. W dolnej części sali znajdują się dwa okna, natomiast od strony ogrodu trzy okna. Jedno z nich znajduje się pośrodku, a po obu stronach rozmieszczono po dwa mniejsze. Wszystkie wyposażone są w podwójne skrzydła, zawiasy i zasuwy.

Z sali, od strony ogrodu, wchodzi się do pokoju z dwoma podwójnymi oknami oraz piecem i kominkiem podobnymi do wcześniej opisanych. Ściany pokrywa malowane płótno.

Z tego pokoju prowadzą drzwi do kolejnego pomieszczenia z jednym oknem. Wystrój ścian jest taki sam jak w poprzednim pokoju. Znajduje się tam również kominek.

Dalej znajdują się drzwi prowadzące do sieni. Stamtąd można wejść do skarbca. Prowadzą do niego podwójne drzwi, a następnie dębowe schody. Drugie drzwi otwierają się do narożnego pokoju od strony dziedzińca. Znajduje się w nim jedno okno, podwójny tapczan oraz zasłona z żółtej chińskiej tkaniny w pasy. W pokoju stoi także półka na dwa stoły.

Kolejne drzwi prowadzą do następnego pokoju z dwoma oknami. Ściany ozdobione są portretami Jaśnie Oświeconych Książąt i Miłościwych Panów, oprawionymi w ramy. Z tego pokoju prowadzą drzwi do sali.

Pierwsze drzwi wychodzące z sali od strony dziedzińca prowadzą do komory. Jest ona zamykana zasuwą. Z komory schody prowadzą do kaplicy. Znajduje się w niej wizerunek Najświętszej Maryi Panny umieszczony nad ołtarzem, ozdobiony obiciem ściennym. Kaplica posiada trzy okna wychodzące na dziedziniec. Pod dachem pałacu znajdują się dwoje drzwi zawieszonych na zawiasach.

 

Na podstawie zachowanych opisów autor podjął próbę rekonstrukcji dworu Radziwiłłów w Łachwie (foto poniżej).

Po lewej stronie znajdował się murowany skarbiec. Od strony dziedzińca prowadziły do niego czworo drzwi zawieszonych na zawiasach i hakach, wyposażonych w zasuwy i rygle. W części środkowej znajdowały się kolejne cztery drzwi. Budynek posiadał sześć dużych oraz sześć małych okrągłych okien. Wewnątrz znajdowały się dwa piece z zielonych kafli i cztery kominki. Na piętrze umieszczono żelazne drzwi. Pod dachem znajdowało się jedno okno oprawione w ołów. Budynek posiadał dwa kominy wyprowadzone ponad dach i był kryty gontem.

Obok znajdowała się lodownia, również kryta gontem.

Dwór otoczony był ostrokołem od frontu i od tyłu, natomiast po bokach znajdował się parkan z bramami: jedna prowadziła ku rzece, dwie kolejne do ogrodu. Na końcu ogrodu włoskiego, pomiędzy rzeką Smertą a podmokłymi łąkami, stał dom ogrodnika. Do wnętrza prowadziły drzwi na zawiasach i hakach, wyposażone w zamek i klamkę. Z sieni po lewej stronie wchodziło się do izby przez drzwi na zawiasach, z zamkiem i klamką. W izbie znajdowały się trzy duże podwójne okna, stół, dwie ławy, piec kaflowy oraz drugi piec z cegły. Do komory prowadziły drzwi na żelaznych zawiasach, z klamką i zasuwą. Zarówno izba, jak i komora miały solidne stropy.

Po powrocie do sieni można było wyjść do ogrodu lub na pole. Z sieni prowadziły również drzwi do spiżarni, wyposażonej w jedno stare okno. Budynek był kryty deskami, a ponad dachem wyprowadzono komin. Obok znajdowała się niewielka szopa, również kryta deskami.

Dalej, po lewej stronie, znajdowała się pomarańczarnia (oranżeria). Wejście prowadziło przez przedsionek. Drzwi osadzone były na słupach, wykonane z sosnowego drewna. Dalej znajdowały się drzwi na zawiasach z zasuwą. Wewnątrz rosły różne gatunki drzew. Budynek posiadał sześć dużych podwójnych okien, piec z zielonych kafli oraz komin wyprowadzony ponad dach.

Obok znajdowała się figarnia, czyli oranżeria przeznaczona do uprawy figowców. Prowadziły do niej drzwi na zawiasach z zasuwą. Budynek miał dwa niewielkie oszklone okna.

Przy bramie, niedaleko mostu, znajdowała się budowla z podwójnymi wrotami osadzonymi na słupach. Pośrodku mieściła się turma, czyli więzienie. Prowadziły do niego drzwi osadzone na słupach, wyposażone w zasuwę i rygiel. Budynek był kryty deskami.

Przed nim stał nowy budynek. Do sieni prowadziły drzwi na zawiasach i hakach z zasuwą, a drugie podobne drzwi wychodziły na dziedziniec. Z sieni po obu stronach znajdowały się wejścia do izb. Drzwi zawieszone były na zawiasach i hakach, wyposażone w klamki i zasuwy. W każdej izbie znajdowały się po dwa piece z zielonych kafli oraz po dwa kominki. Do komór prowadziły podobne drzwi. W izbach były po dwa okna z każdej strony, a w komorach po jednym. Wszystkie okna były podwójne. Stropy były nowe, podłogi również. Budynek posiadał dwa kominy wyprowadzone ponad dach i był kryty gontem.

Po lewej stronie od bramy znajdowała się nowa kuchnia. Do wnętrza prowadziły drzwi na zawiasach i hakach z zasuwą. Kuchnia była dobrze urządzona, posiadała ławy ustawione wokół ścian oraz niewielkie okno. Z niej prowadziły drzwi do izby, wyposażone w zawiasy, haki, zasuwę i klamkę. W izbie znajdowało się jedno okno, ceglany piec oraz ławy ustawione wokół ścian. Budynek był kryty deskami, a ponad dachem wyprowadzono dwa kominy.

Dalej po lewej stronie znajdowała się nowa stajnia z pojedynczymi drzwiami. Wewnątrz znajdowały się żłoby, koryta, drabiny i drewniana podłoga. Budynek był kryty deskami. Niedaleko stał nowy spichlerz z drzwiami osadzonymi na słupach, zawieszonymi na zawiasach i hakach, wyposażonymi w zasuwę i rygiel. Budynek kryty był gontem.

Po przeciwnej stronie znajdował się duży budynek. Z sieni prowadziły jedne drzwi na dziedziniec, a po lewej stronie znajdowała się izba. Drzwi były zawieszone na zawiasach i hakach, wyposażone w zasuwy. W izbie znajdował się piec kaflowy i drugi piec ceglany oraz trzy okna. Z izby prowadziły drzwi do komory, podobnie wyposażone jak pozostałe. W komorze znajdowało się jedno okno z prostą szybą. Dalej były drzwi do kolejnej komórki oraz dwa niewielkie okienka.

Po powrocie do sieni, naprzeciwko znajdowała się druga izba. Prowadziły do niej drzwi na zawiasach i hakach z zasuwą. W pomieszczeniu było jedno okno, piec kaflowy z kominkiem. Dalej znajdowały się drzwi do komory wyposażonej w podobne drzwi. Komora miała jedno okno i ceglaną podłogę. Przy niej znajdowała się kolejna komórka z drzwiami osadzonymi na słupach oraz dwoma niewielkimi okienkami. Cały budynek był kryty deskami.

Karczma pańska w Łachwie posiadała dwoje podwójnych wrót: jedne prowadziły od strony cerkwi, drugie od ulicy Zamkowej.

Po lewej stronie znajdowała się izba. Prowadziły do niej drzwi zawieszone na zawiasach i hakach, wyposażone w rygle. W pomieszczeniu były trzy okrągłe, oszklone okna, zielony piec kaflowy, ławy oraz dwa stoły.

Do komory prowadziły drzwi, przy których znajdował się piec krzyżowy oraz jedno okno. Drzwi znajdujące się pośrodku karczmy były podobne do opisanych wcześniej. Jedne wychodziły w stronę ulicy Cerkiewnej.

Druga komora posiadała jedno okno oraz drzwi prowadzące do sieni.

Naprzeciw znajdowała się kolejna izba z drzwiami zawieszonymi na zawiasach i hakach, wyposażonymi w zasuwę. W pomieszczeniu stał piec z zielonych kafli, znajdowały się trzy okrągłe okna, jeden stół oraz komora z podobnymi drzwiami. W komorze było jedno okno i jeden stół.

Przy karczmie znajdowała się duża stajnia wyposażona w żłoby i koryta. Cały budynek karczmy był kryty gontem.

Dalej, na rynku, za domem żydowskiego mieszkańca o imieniu Chojza, znajdował się pański browar. Brama osadzona była na słupach, a budynek kryty deskami.

Pod browarem działały dwa młyny. Jeden posiadał trzy koła wodne. Ich wyposażenie obejmowało trzy żelazne wały, trzy żelazne panwie (elementy mechanizmu młyńskiego), dziesięć wrzecion, sześć czopów oraz dwa kleszcze. Budynki kryte były deskami.

Obok znajdowały się trzy spusty wodne, przy których zbudowano trzy mostki z poręczami.

Na osobną uwagę zasługuje park, zwany „ogrodem włoskim”, będący częścią łachwieńskiego zespołu dworsko-parkowego.

Temu zagadnieniu poświęcił swoje badania znany polski profesor Uniwersytetu Łódzkiego, Tadeusz Bernatowicz. Tak opisał on park w Łachwie w artykule „Eine Studie über das Wirken deutscher Gärtner und Architekten in Polen”, opublikowanym w czasopiśmie Barock (2006, nr 2, s. 203–215).

W 1746 roku w Łachwie, naprzeciw głównej bramy dworu, po drugiej stronie ulicy, wzniesiono barokowy kościół Świętej Trójcy. W dokumentach z epoki występuje on zarówno jako kościół, jak i kaplica. Jeszcze w inwentarzu z 1764 roku odnotowano, że prace tynkarskie we wnętrzu nie zostały całkowicie ukończone.

Ten sam inwentarz zawiera także opis stajni wraz z maneżem przeznaczonym do ujeżdżania koni oraz budynków dla stajennych. W oranżeriach rosły egzotyczne rośliny: pięć drzew pomarańczowych, sześć cytrynowych, cztery figowce, dziesięć cyprysów, dwadzieścia jeden krzewów różanych i aż sto dziesięć krzewów rozmarynu. Jednocześnie pojawiają się pierwsze oznaki zaniedbania zespołu pałacowo-parkowego. W dokumentach coraz częściej spotykamy określenia „wymaga naprawy”, „stare” czy „podupadłe”.

W 1782 roku kościół naprzeciw dworu był już ukończony. Został otynkowany zarówno z zewnątrz, jak i wewnątrz, a jego dach wieńczyły cztery żelazne krzyże. Na terenie dworu znajdowała się również dwupiętrowa kaplica, do której prowadziły schody z sieni, usytuowane po prawej stronie wejścia. Obok wznosił się murowany skarbiec.

W tym czasie przebudowano także oficynę dworską, zwaną w dokumentach „nowym dworcem” lub „nowym dworem”. Budynek miał front zwrócony ku dziedzińcowi, był murowany i otynkowany. Ściany wnętrz pokrywało płótno malowane w duże kwiatowe wzory. Składał się z sieni, dwóch przedsionków, dwóch pokoi oraz dużej sali.

Pod koniec XVIII wieku w łachwieńskim zespole pałacowo-parkowym coraz wyraźniej widoczne były oznaki upadku. W kordegardzie i stajniach wybito część okien, włoski ogród zaczął zarastać, oranżeria wymagała remontu, a wiele budynków określano już jako „wzniesione na nowo”. Folwark pozostawał jednak nadal w dobrym stanie.

W inwentarzu z 1791 roku odnajdujemy szczegółowy opis parku i oranżerii. W szklarni znajdowało się aż trzydzieści osiem okien zajmujących całą ścianę frontową. Rosło tam jedenaście drzew cytrynowych, sześć pomarańczowych, dwadzieścia jeden krzewów rozmarynu, dwadzieścia sześć cyprysów, dwadzieścia cztery drzewa laurowe, osiem figowców oraz dwadzieścia osiem tzw. „chlebnych drzew św. Jana”, czyli szarańczynów strąkowych.

Dokument wspomina również o remoncie i rozbudowie kościoła naprzeciw dworu, przeprowadzonych w 1790 roku. Świątynia otrzymała nowy dach pokryty blachą, choć prace przy chórach nie zostały jeszcze ukończone. Za dworskim sadem owocowym urządzono natomiast specjalną szkółkę dla młodych drzew.

Inwentarz z 1805 roku zawiera szczegółowy opis wszystkich budynków dworskich i folwarcznych. Co istotne, podaje również dokładne wymiary poszczególnych obiektów, dzięki czemu możliwe jest odtworzenie ich rozmieszczenia. Dla autora opracowania stanowiło to dodatkowe potwierdzenie wiarygodności planu Knackfussa (foto poniżej).

Pałac określony został jako budynek kryty gontem. Wewnątrz znajdowały się cztery murowane kominy, trzy sienie, pięć pokoi i jedna wielka sala. W rezydencji było ponadto dwanaście kominków wyłożonych zielonymi kaflami, osiem pieców, czternaście drzwi oraz dwadzieścia dwa okna. Ramy okienne składały się z czterech części, a każde okno miało dwadzieścia osiem szybek. Stropy były otynkowane, ściany obito malowanym płótnem, a podłogi wykonano z sosnowego parkietu.

Pozostałe zabudowania odpowiadały w zasadzie tym, które znamy z inwentarzy końca XVIII wieku. Nowością była jedynie lodownia przeznaczona do przechowywania lodu i żywności. W skład folwarku wchodziło wówczas czterdzieści siedem budynków gospodarczych.

Pod koniec 1812 roku admirał Paweł Czyczagow donosił hrabiemu Stanisławowi Czapskiemu, że śnieg dotarł już do Łachwy. W tym samym czasie pałac łachwieński oraz znaczna część zabudowań zostały spalone. Ocalały jedynie kościół, częściowo wozownia, nowa stajnia, pozostałości sadu owocowego, oranżerie oraz dom ogrodnika.

Po powrocie z emigracji w 1815 roku hrabia Stanisław Czapski rozpoczął odbudowę łachwieńskiego folwarku. Nad rzeką Kopanicą, w odległości jednej wiorsty od dworu, wzniesiono lazaret dla inwalidów wojennych. Budynek miał wymiary 46 na 20 łokci i mieścił cztery sale dla chorych oraz mieszkanie dla chirurga.

Przy lazarecie znajdowała się niewielka kaplica. Niedaleko powstały również piekarnia, suszarnia, obora, stajnia, studnia, magazyn i inne budynki gospodarcze.

W pobliżu dawnego dworu pojawiły się nowe zabudowania: spichlerze oraz inne obiekty przeniesione w 1816 roku z folwarku Sitnica. Nad rzeką Smertą wybudowano suszarnię, a od strony włoskiego ogrodu, w kierunku jeziora, powstała wołownia.

W latach 1815–1816, po przeciwnej stronie drogi biegnącej od dworu ku północy, w stronę uroczyska Orłownia, za kościołem wzniesiono nowy zespół budynków folwarcznych. W jego skład wchodziły między innymi obora, młocarnia (duże gumno przeznaczone do omłotów) oraz stodoła-siennik służąca do przechowywania siana.

Kolejny etap rozwoju łachwieńskiego zespołu dworsko-parkowego przypadł na rok 1828. Dzięki staraniom nowego właściciela, księcia Lwa Wittgensteina, na terenie dworu wzniesiono nowy Dom Gospodarczy, czyli rezydencję zarządcy majątku. Budynek odpowiadał rozmiarami dawnemu pałacowi: miał 42 na 18 łokci i posiadał cztery kolumny podtrzymujące portyk wejściowy. Był to drewniany dom kryty gontem.

Według zachowanych opisów rezydencja Wittgensteina w Łachwie bardzo przypominała główny dwór książąt w pobliskim Drużnoselu pod Tacianą. W kościele należącym do tego majątku znajdowała się rodzinna krypta Stefanii Radziwiłłówny. Obecnie dawny dwór znajduje się w bardzo złym stanie technicznym.

W następnej dekadzie, w latach 1837–1844, wokół nowego Domu Gospodarczego powstały kolejne zabudowania gospodarcze. Były to między innymi oficyna, spichlerz (zbożowy magazyn), browar, pralnia, suszarnia i wiele innych budynków, które zostały uwzględnione na planie z 1848 roku przechowywanym w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie (AGAD, Archiwum Radziwiłłów, dział XXXV, sygn. 2196A, s. 1).

Ostatnim ważnym rozdziałem w dziejach łachwieńskiego zespołu dworsko-parkowego była budowa dworskiej oficyny. Wzniesiona w 1848 roku po prawej stronie głównego domu, a przebudowana w 1860 roku, stała się faktyczną rezydencją administratora majątku Łachwa oraz pełniła funkcję domu mieszkalnego dla urzędników.

Do tego majątku w drugiej połowie XIX wieku należały również budynki dawnej szkoły parafialnej, apteka, karczma, młyny w miasteczku Łachwa oraz prom na Prypeci.

Zarówno Dom Gospodarczy, jak i stojąca obok oficyna zostały wyraźnie zaznaczone na planie majątku Łachwa z 1885 roku (zob. plan domu mieszkalnego w majątku Łachwa z 1868 roku, fot. 48–52).

Obecnie na miejscu dawnego zespołu dworsko-parkowego znajdują się biura gospodarstwa rybnego „Łachwa” oraz zabudowania przy dzisiejszej ulicy Rychoznej — domy nr 39, 41, 26 i 28.

Po przeanalizowaniu obszernego zespołu oryginalnych dokumentów archiwalnych można stwierdzić, że przez cały okres istnienia tzw. klucza łachwieńskiego (księstwa łachwieńskiego) dwór, określany niekiedy również jako zamek lub zespół pałacowo-parkowy, znajdował się niezmiennie w tym samym miejscu — na Zareczu, nad rzeką Łachwą (Smertą), na północ od kościoła Trójcy Świętej, obecnie świątyni Narodzenia Najświętszej Maryi Panny.

W różnych okresach na terenie rezydencji znajdowały się: pałac wraz z oficynami, barokowy ogród włoski, maneż, zwierzyniec z dwiema klatkami dla niedźwiedzi, oranżeria dla egzotycznych roślin, osobna figarnia, liczne zabudowania gospodarcze, wysoki młyn wodny oraz kościół Trójcy Świętej.

W przeanalizowanych przez autora materiałach źródłowych nie odnaleziono natomiast żadnych wzmianek o typografii, hipodromie czy teatrze, które pojawiały się niekiedy w starszych opracowaniach krajoznawczych. Podobnie nie znajdują potwierdzenia informacje o istnieniu książęcego (radziwiłłowskiego) pałacu na osadzie Paletki. Nie ma również dowodów na funkcjonowanie lazaretu dla inwalidów wojennych z 1812 roku w odległości jednej wiorsty na południowy zachód od zespołu pałacowo-parkowego, „przy kanale”.

Osobnych, pogłębionych badań wymaga jeszcze jedno zagadnienie: czy właściciel ziemski i koncesjonariusz kolei żelaznych książę von Derwiz był związany z Łachwą, a jeśli tak — jaki charakter miały te związki.

 

Fragment książki Światosława Janoczkina „Nowe ustalenia dotyczące historii, architektury i samorządu lokalnego Łachwy w rejonie łuninieckim obwodu brzeskiego”