22 czerwca 1941 – na skutek niemieckiego bombardowania w Muzeum Adama Mickiewicza w Nowogródku spłonęły unikalne pamiątki, m.in. fotel i notatki poety.
Przypomnijmy pokrótce historię tego dworu, nad którym – co nie ulega wątpliwości – wisi jakieś “pożarowe przekleństwo”. Plac pod jego budowę kupił w 1803 r. za 50 rubli ojciec Adama Mickiewicza – Mikołaj. Wcześniej stał tu dom burmistrza Nowogródka, jednak posiadłość spłonęła w 1751 r.
Również pierwszy drewniany dom Mickiewiczów nie postał długo – spłonął na przełomie lat 1806–1807. Wtedy Mickiewicz zdecydował się na budowę dworu murowanego – był to pierwszy taki dom w Nowogródku, gdzie murowane były dotychczas tylko kościoły i klasztor. Latem 1812 roku w czasie przemarszu oddziałów napoleońskich przez Nowogródek w domu Mickiewiczów kwaterował szef francuskiej poczty polowej de Lavallette. Franciszek Mickiewicz zanotował w swym pamiętniku, że w domu przechowywano rodzinne pamiątki. Był tu między innymi stary ojcowski uniform kawaleryjski z czasów kościuszkowskich, a także „uzbrojenie dziada, nieprzyjaciela króla Stanisława, pradziada, stronnika Leszczyńskiego, pradziada, wspólnika wyprawy Jana III pod Wiedniem”. Szczególnym szacunkiem darzono bibliotekę domową.
Po śmierci rodziców poety dom przejął jego brat – Franciszek, jednak za jego udział w Powstaniu Listopadowym władze carskie skonfiskowały dworek i wystawiły na sprzedaż. Przechodził z rąk do rąk i – jakżeby inaczej – płonął w 1863 . W 1881 r. dom rodzinny Mickiewicza spłonął ponownie. Z ruin podniósł go ówczesny właściciel dworu Antoni Dąbrowski, odbudowując go z dokładnym odtworzeniem jego oryginalnych pomieszczeń. Wzniósł także murowaną oficynę w miejsce spalonej, drewnianej.
Dąbrowski, podobnie jak wcześniejszy właściciel posiadłości Bijołt, nie mieszkał tutaj, dworek był dzierżawiony. W tym czasie zamieszkiwali go powiatowi marszałkowie szlachty rosyjskiej. W 1913 r. dzierżawcą została Maria Wierzbowska, właścicielka majątku Feliksowo. Podczas I wojny światowej oraz tuż po niej, nowogródzki dwór zajmowali dowódcy różnych wojsk.
Podczas kolejnych wojen kwaterowali tu żołnierze niemieccy, polscy i bolszewiccy. Co ciekawe, to właśnie bolszewicy – podczas swojej krótkiej okupacji Nowogródka – pierwsi wpadli na pomysł zrobienia tu Muzeum Mickiewicza, ale nie zdążyli, wymieceni przez polską ofensywę 1920 r. W 1922 r. syn Adama Mickiewicza, Władysław, ponownie odwiedził Nowogródek i mieszkał kilka dni w domu swoich dziadków. Postanowił wówczas, że postara się utworzyć w dworze Muzeum ku pamięci swej rodziny. W 1931 roku staraniem Komitetu Uwiecznienia Pamięci autora Pana Tadeusza na ścianie dworku umieszczono tablicę z napisem: „Tu w zaraniu życia wznosił skrzydła do lotu Adam Mickiewicz”. Podjęto wówczas decyzję wykupienia domu z rąk prywatnych i utworzenia w nim muzeum. Projekt doczekał się realizacji i w sierpniu 1938 roku nastąpiło uroczyste otwarcie muzeum. Udało się w nim zgromadzić ciekawe eksponaty, na przykład niektóre meble Mickiewiczów, pisane gęsim piórem rodzinne akta sądowe, listy Adama do Maryli i do przyjaciół, turecki szal i krucyfiks Maryli, obraz Św. Antoniego, pamiątkę po zmarłym młodszym bracie Adama, lustro należące kiedyś do Maryli i nuty walca, napisanego przez nią dla Jana Czeczota. Jednymi z pierwszych osób, zwiedzających muzeum były Zofia Putkamerowa i Janina Żóltowska, wnuczka i prawnuczka Maryli.. 
Niestety, w 1941 r. w dom trafiła bomba, wiele pamiątek spłonęło, a wiele kolejnych wywieziono do Polski w 1945 r. Zachował się jednak model pomnika Mickiewicza dłuta Antoine’a Bourdelle’a. W 1955 r. władze sowieckie odbudowały dom, jednak stała ekspozycja działała dopiero od roku 1971.
W latach 1989–1990 polska firma Budimex przeprowadziła rekonstrukcję dworku Mickiewiczów, odtwarzając również oficynę, studnię, altanę i budynki gospodarcze, a wkrótce warszawskie Muzeum Literatury wypożyczyło stronie białoruskiej na 9 lat 152 eksponaty. Obecnie muzeum odwiedza co roku 30 tys. turystów, wycieczki oprowadzane są także w języku polskim.
Dom-Muzeum Adama Mickiewicza, bo taka jest jego oficjalna nazwa, tonie w zieleni otaczających go brzóz, lip i klonów. Jego wnętrzu nadano charakter szlacheckiego dworu z przełomu XVIII i XIX wieku. W sześciu pomieszczeniach udostępnionych zwiedzającym znajdują się meble z epoki i różne mickiewicziana. Oprócz sieni, w której umieszczono tylko kilka starych mebli, możemy zobaczyć pokój stołowy, sypialnię matki, pokój chłopców, gabinet Mikołaja Mickiewicza i salonik. Nie sposób opisać wszystkich eksponatów znajdujących się w tych pomieszczeniach, podamy więc tylko to, co wystawiono w „pokoju chłopców”, w którym młody Adaś mieszkał ze starszym bratem Franciszkiem. Są tutaj kopie metryki chrztu Adama, jego rękopisy z próbami kaligrafii, świadectwo ukończenia szkoły dominikanów, wizerunki rodziców i dwóch braci (Franciszka i Aleksandra), drzewo genealogiczne Mickiewiczów oraz wiele grafik przedstawiających ważne wydarzenia historyczne z przełomu XVIII i XIX wieku, a także litografie wykonane na podstawie rysunków Napoleona Ordy. W gablotach umieszczono podręczniki, z których mogli uczyć się młodzi Mickiewiczowie oraz fragmenty ceramiki znalezione w Zaosiu podczas wykopalisk przeprowadzonych w 1992 roku. Na jednej ze ścian wisi pas słucki i oryginalne cymbały. Wycieczki oprowadzają przewodnicy władający językiem białoruskim, polskim, rosyjskim, angielskim i niemieckim. Można też nie korzystać z przewodnika i samotnie, bez pośpiechu oglądać zgromadzone po naszym Wieszczu pamiątki.
Z Nowogródka – Redakcja
Powiązane artykuły:
