ANNA OLEŃSKA, DOROTA PIRAMIDOWICZ

Polska Akademia Nauk, Instytut Sztuki

 

Wydawane od roku 1993 „Materiały do dziejów sztuki sakralnej na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej” stanowią monumentalną serię wydawniczą, której pomysłodawcą i głównym redaktorem naukowym jest prof. dr hab. Jan Ostrowski. Zapoczątkowana przez niego trzydzieści lat temu akcja inwentaryzacji, dokumentacji i opracowania naukowego zabytków znajdujących się na dawnych wschodnich terenach Rzeczypospolitej Obojga Narodów jest wciąż realizowana przez zespoły historyków sztuki z Krakowa i Warszawy. Wymiernym efektem prowadzonych badań są monografie zabytkowych obiektów sakralnyc publikowane przez krakowskie Międzynarodowe Centrum Kultury – dotychczas ukazało się czterdzieści jeden tomów w pięciu częściach, odpowiadających dawnym (istniejącym do roku 1795) województwom Rzeczypospolitej. Na byłych ziemiach koronnych znajdujących się obecnie w granicach państwa ukraińskieg funkcjonowało między innymi opracowane już w całości obszerne województwo ruskie (dwadzieścia trzy tomy z granatową okładką). Natomiast zabytkowe obiekty w położonych w Wielkim Księstwie Litewskim województwach wileńskim, nowogródzkim, trockim i brzeskolitewskim (dzisiejsze: Litwa, Białoruś i Ukraina)zostały opisane w kolejnych częściach serii, wyróżnionych zielonym kolorem okładki (w roku 2020 ukazał się osiemnasty tom tej części). Obecnie prowadzone są prace na terenie dawnego województwa bełskiego (Ukraina – dwa tomy  w opracowaniu zespołu krakowskiego) oraz dawnych Inflant Polskich (Łotwa – gdzie działa grupa historyków z Uniwersytetu w Białymstoku).

Opracowaniu i publikowaniu kolejnych części serii od początku przyświecała myśl upamiętnienia i ocalenia od zapomnienia cennego elementu bogatego dziedzictwa kulturowego dawnej Rzeczypospolitej, jakim jest rzymskokatolicka sztuka sakralna na jej wschodnich kresach. Każdy tom serii zawiera możliwie kompletne monografie kościołów, klasztorów, kaplic, zarówno istniejących i działających, jak i nieczynnych, poddanych supresji, przekształconych bądź zniszczonych, znanych jedynie z przekazów źródłowych. Zostały one opracowane według jednego schematu, na który składają się: szczegółowa historia obiektu, opis zarówno architektury, jak i wszelkiego odnotowanego wyposażenia, opis ich stanu zachowania oraz przedstawione w zarysie wartości artystyczne. Poszczególne studia zamykają aneksy z przytoczonymi in extenso najważniejszymi źródłami pozyskanymi z archiwów Polski, Białorusi, Litwy, Ukrainy, Rosji i innych. Każdy tom poza częścią monograficzną zawiera wstęp z syntetyczną charakterystyką obiektów i omówieniem występujących problemów badawczych oraz obszerny blok ilustracyjny, w którym oprócz zdjęć wykonanych w czasie inwentaryzacji można znaleźć – nierzadko publikowane po raz pierwszy – materiały archiwalne: fotografie, rysunki, plany i wszelką dostępną ikonografię¹.

***

W 2008 roku zespół naukowców pracowni „Katalogu zabytków sztuki w Polsce” w Instytucie Sztuki PAN, w większości związanych z akcją inwentaryzacji zabytków na byłych ziemiach wschodnich od jej początku, podjął prace badawcze na terenie dawnego województwa brzeskolitewskiego². Po przeprowadzeniu wnikliwej kwerendy i wizji lokalnej zostały wyodrębnione obiekty sakralne w stu pięciu miejscowościach na Białorusi i sześciu na Ukrainie. Efektem gruntownych badań jest pięć opublikowanych dotychczas tomów poświęconych świątyniom z regionu historycznego Polesia. Składa się na nie 99 monografii z blisko 2433 ilustracjami przedstawiających poszczególne obiekty – od dużych założeń kościelno-klasztornych po skromne cmentarne i przydrożne kapliczki (il. 1)³.

Na tle innych ziem Wielkiego Księstwa Litewskiego województwo brzeskolitewskie wyróżniało się przede wszystkim charakterystyczną topografią (wielkie pasma puszcz, mokradeł i lesistych bagien) oraz odmienną sytuacją etniczną i wyznaniową (zdecydowana przewaga ludności wyznania prawosławnego i unitów nad rzymskimi katolikami). Specyfika konfesyjna wyraziście przełożyła się między innymi na strukturę sieci parafialnej, nieporównanie rzadszej niż na Grodzieńszczyźnie, Nowogródczyźnie i Wileńszczyźnie, oraz na znacząco mniejszy zasób zabytków sakralnych. Najstarsze istniejące obiekty, które udało się nam zarejestrować, zarówno architektoniczne, jak i ruchome, pochodzą najwcześniej z początku XVII stulecia (na przykład kościół w Czernawczycach⁴ – jego budowę ukończono przed rokiem 1616, w głównym ołtarzu znajduje się rzeźba Ukrzyżowanego Chrystusa w tradycji gotyckiej, z pierwszej połowy XVII wieku). Graniczne położenie czyniło z tego województwa swego rodzaju bufor w szerokim sensie kulturowym. Wytyczone w roku 1566 i wkrótce mocą unii lubelskiej włączone do Wielkiego Księstwa Litewskiego, w znacznej mierze pokrywało się z geograficznym regionem Polesia, obejmując w Pierwszej Rzeczypospolitej jedynie dwa rozległe powiaty: zachodni – brzeski i wschodni – piński. Obecnie jego ziemie są podzielone między trzy państwa: większość należy do Białorusi, po 1945 roku kraniec zachodni znalazł się w granicach Polski (część powiatów włodawskiego, bialskopodlaskiego i siemiatyckiego, pod względem dziedzictwa opracowanych w stosownych tomach Katalogu zabytków sztuki w Polsce⁵), a południowy na Ukrainie⁶ – co również nie pozostało bez znaczenia dla stanu zachowania obiektów architektury i translokacji wyposażenia.

Można zaryzykować twierdzenie, że do chwili podjęcia przez nas prac badawczych kultura artystyczna łacińskiej sztuki sakralnej tego obszaru była jedynie w niewielkim stopniu rozpoznana i opracowana w literaturze naukowej, zarówno polskiej, jak i białoruskiej oraz litewskiej. Złożyło się na to kilka powodów. Jednym z nich była sytuacja polityczna: najpierw w wieku XIX, następnie stopniowo po roku 1939, a na dużą skalę zwłaszcza po roku 1945 w ramach represji nowych władz wobec Kościoła zlikwidowano większość parafii, a świątynie zamknięto, przekształcono na cele świeckie bądź zburzono – w efekcie w czasach sowieckich działało tu jedynie sześć parafii. Szczególnie dużym zniszczeniom uległy – co zrozumiałe – drewniane świątynie, zwłaszcza zbudowane w okresie międzywojennym dla osadników i żołnierzy, postrzeganych jako narzędzie polskiej kolonizacji; przykładem może być kościół garnizonowy w Słobódce pod Prużaną⁷ (il. 2) lub filialny w Linowie-Orańczycach⁸. Okres sowiecki przyniósł ponadto ogromne i niepowetowane straty w wyposażeniu świątyń, wraz z jego dalszym rozproszeniem. Po odnowieniu diecezji pińskiej w roku 1992 udało się rewindykować wiele kościołów, wzniesiono też nowe (na przykład w Berezie⁹, Wielkiej Wsi¹⁰, Przedzielsku¹¹, Drohiczynie Poleskim¹²), które najczęściej nie mają dawnych elementów wyposażenia.

Podczas kolejnych wyjazdów badawczych udało się dotrzeć do wszystkich uchwyconych w źródłach historycznych świątyń oraz do większości miejsc po obiektach unicestwionych i wykonać pełną dokumentację fotograficzną. Inwentaryzacji terenowej towarzyszyły szeroko zakrojone kwerendy archiwalne w zasobach krajowych i zagranicznych. W ich wyniku pozyskano obszerny, w znakomitej większości nieznany wcześniej badaczom – a tym bardziej niepublikowany – zespół archiwaliów, obejmujących akty wizytacji i opisy inwentarzowe, plany, pomiary i projekty, materiały ikonograficzne od XVI do XX wieku. W kolejnych krokach dokonano ważnych znalezisk i zaproponowano atrybucje, które w znaczącym stopniu uzupełniają obraz sztuki dawnej Rzeczypospolitej. Niniejszy artykuł pokrótce zarysowuje wybrane, szczególnie istotne problemy i zjawiska artystyczne, które wyłoniły się w toku naszych prac i znalazły odbicie w monografiach poszczególnych obiektów.

Spośród dzieł architektury na szczególną uwagę zasługuje utracone dziedzictwo, w tym znaczące założenia klasztorne obecnie nieistniejące, zburzone lub gruntownie przekształcone. Należy do nich ufundowany przez podkanclerzego litewskiego Kazimierza Leona Sapiehę zespół Kartuzów w Berezie¹³ – jedyna na ziemiach litewskich kartuzja i jeden z najbogatszych ówczesnych kompleksów klasztornych w Rzeczypospolitej (il. 3). Rangi tego obiektu dowodzi zainteresowanie historyków i historyków sztuki, zarówno przed rokiem 1939, jak i po wojnie. Jednak dopiero badania terenowe w połączeniu z gruntowną kwerendą archiwalną i ikonograficzną (przeprowadzoną w zbiorach od Londynu po Moskwę) przyniosły rezultat w postaci rekonstrukcji założenia oraz hipotezy upatrującej autora jego projektu w osobie królewskiego architekta i budowniczego Tomasa Poncina. Co więcej, w świetle przeprowadzonych badań podkanclerzy Sapieha zaczął się jawić jako jeden z najważniejszych mecenasów kultury w Rzeczypospolitej około połowy wieku XVII – województwo brzeskolitewskie zawdzięczało mu również kolegium jezuickie w Brześciu oraz twierdzę w Lachowiczach. Innym przykładem architektury dotychczas nienotowanej w literaturze, bliskiej dziełom warszawskiego środowiska pierwszej tercji wieku XVIII, jest klasztor księży Marianów w Raśnie¹⁴, całkowicie zburzony w okresie powojennym i znany jedynie z kilku fotografii. Kolejny unicestwiony obiekt – zespół Benedyktynów w Horodyszczu pod Pińskiem¹⁵ – został precyzyjnie opisany i zanalizowany dzięki zebranej ikonografii. To samo udało się zrobić w odniesieniu do niezachowanych świątyń Pińska – obszerne monografie kościołów i klasztorów Jezuitów¹⁶ (il. 4) i Dominikanów¹⁷ zostały opracowane na podstawie szeregu archiwalnych opisów inwentarzowych, fotografii, pomiarów i projektów, pozwalających dokładnie datować i określić przebieg kolejnych faz budowy oraz przebudowy. Warto w tym miejscu nadmienić, że nasze studia potwierdzają znaczącą pozycję Pińska – nie tylko jako ośrodka administracyjnego (centrum jednego z dwóch powiatów województwa), ale także ważnej placówki religijnej, której świątynie i klasztory przez całe wieki odgrywały szczególną rolę na wschodniej rubieży wpływów Kościoła zachodniego. Postępująca polonizacja, katolicyzacja wraz z ekspansją łacińskich zakonów (w połowie XVIII wieku funkcjonowało tu siedem świątyń tego obrządku, wyłącznie klasztornych) nie tylko zmieniła charakter miasta, ale również wpłynęła na jego układ urbanistyczny. Jedynym czynnym do niedawna w Pińsku kościołem rzymskokatolickim była barokowa świątynia pofranciszkańska, spełniająca obecnie funkcję katedry diecezji pińskiej¹⁸. Pod względem formy architektonicznej i wystroju stanowi budowlę najokazalszą i jednocześnie najcenniejszy w mieście zabytek architektury. Działa nieprzerwanie od czasu fundacji na przełomie XIV i XV wieku, co jest prawdziwą rzadkością na ziemiach województwa brzeskolitewskiego – między innymi dlatego pińska bazylika stała się swoistym repozytorium wyposażenia wyratowanego z zamykanych okolicznych kościołów i przeniesionego do niej w różnych momentach dziejowych. Przede wszystkim zaś przetrwał w katedrze oryginalny wystrój z lat dwudziestych–pięćdziesiątych XVIII wieku, z niespotykaną profuzją rzeźbiarskiej dekoracji o formach barokowych i regencyjnych po rokokowe, z blisko setką figur i bogatą ornamentyką. Tworzy go ołtarz główny, para ołtarzy przytęczowych i cztery boczne w nawie oraz ambona, o zróżnicowanym poziomie artystycznym (znacznie wyżej od figuralnych należy ocenić partie ornamentalne), świadczącym zarazem o prowincjonalizmie i izolacji artystycznej tego terenu (il. 5). Pozostałe kościoły stolicy historycznego wschodniego Polesia zostały unicestwione lub – jeśli przetrwały zawieruchy historii – pełnią inne funkcje. Dawną świątynię księży Komunistów¹⁹ przekształcono w miejską salę koncertową, w kościele pobernardyńskim²⁰ działa cerkiew prawosławna, w klasztorze instytucje sądownicze i szpital, w słynnym pińskim kolegium jezuickim²¹ zaś ma siedzibę Muzeum Białoruskiego Polesia. Inne budowle – kościoły jezuicki²² i cmentarny²³, zespoły karmelitański²⁴, dominikański²⁵ i sióstr mariawitek²⁶ oraz kaplica szpitalna²⁷ – zostały zburzone lub rozebrane w stuleciu XIX lub XX.

Ważnym problemem badawczym ujawnionym w toku opracowywania monografii obiektów położonych szczególnie (choć nie jedynie) w zachodniej, brzeskiej części województwa okazało się dalekosiężne promieniowanie form architektonicznych środowiska warszawskiego z końca XVII i pierwszej połowy XVIII stulecia²⁸. Przykładem jest dawny (nieistniejący) zespół kościoła i klasztoru Cystersów w Wistyczach²⁹ – udało się precyzyjnie wyznaczyć chronologię faz jego budowy i powiązać architekturę korpusu świątyni z twórczością Isidore’a Affaitatiego lub członków rodziny Ceronich, natomiast projekt fasady i nieistniejącego ołtarza głównego można przypisać Józefowi Fontanie. Wśród badanych zabytków są obiekty wybitne, nie tylko wyróżniające się na tle pozostałych budowli sakralnych na Polesiu, ale godne odnotowania w kompendiach sztuki Rzeczypospolitej. Najznakomitszym przykładem jest późnobarokowy kościół Trójcy Świętej w Wołczynie³⁰, który swe powstanie i wystrój zawdzięcza rodzinom Poniatowskich i Czartoryskich. Centralna świątynia, precyzyjnie włączona w układ kompozycyjny okazałej magnackiej rezydencji i miasteczka (odtworzony dzięki analizie materiałów źródłowych, ikonograficznych i kartograficznych oraz wizji terenowej), została wzniesiona przy udziale wybitnych twórców związanych z Warszawą doby saskiej: architekta Johanna Sigmunda Deybla, rzeźbiarza Johanna Chrisostoma Redlera i stołecznego warsztatu sztukatorskiego. W okolicy Pińska natomiast znajduje się nieobecna w literaturze niewielka, barokowa kaplica w Duboi³¹ (il. 6), która zasługuje na zainteresowanie badawcze ze względu na intrygujący rzut sześcioboku opisanego na okręgu. Malowniczo położona w obrębie parku, została wybudowana przy jezuickiej rezydencji stanowiącej letnią siedzibę konwentu pińskiego. Kaplicę należałoby ulokować w nurcie architektury posttylmanowskiej z pierwszej tercji wieku XVIII, nie wykluczając jednak posłużenia się przez nieznanego budowniczego, zapewne z kręgu Komasków, projektem samego Tylmana z Gameren bądź wręcz wcześniejszym projektem (włoskim?) z około połowy XVII wieku.

Epokę historyzmów reprezentuje wzniesiony w latach 1841–1848 klasycystyczny kościół w Szereszowie³², którego anonimowy autor wykorzystał, jak się zdaje, w swym projekcie proste i uniwersalne formy z wzornikowej publikacji Chrystiana Piotra Aignera. Do oeuvre uznanego warszawskiego architekta Henryka Marconiego należy dodać niefunkcjonujący dotąd w polskiej literaturze projekt okazałej neorenesansowej bazyliki dla Prużany³³ (z około 1857 roku, rozebranej w latach sześćdziesiątych wieku XX), przypisany temu twórcy na podstawie daleko posuniętych analogii z jego udokumentowanymi dziełami.

Właściwie zupełnie nie pojawiała się dotąd w literaturze przedmiotu rzymskokatolicka architektura sakralna z dwudziestolecia międzywojennego. W trakcie badań udało się ustalić autorstwo szeregu projektów oraz naszkicować sylwetki kilku architektów działających w Brześciu. Są w tym gronie: Wincenty Henryk Wdowiszewski (kościoły w Brześciu-Kijówce, Tokarach, Dawidgródku), Wiktor Sołomowicz (kościoły parafialne w Berezie³⁴, Drohiczynie Poleskim³⁵ i Morocznie³⁶, kaplica szpitalna w Pińsku³⁷), Józef Tadeusz Barański (kościoły brzeskie – pw. Najświętszego Serca Jezusowego³⁸, ewangelicki oraz niezrealizowany projekt rozbudowy kościoła parafialnego pw. Podwyższenia Krzyża św.³⁹, a także projekt kościoła w Antopolu⁴⁰) oraz Bronisław Nielubowicz (kościół w Peliszczach⁴¹). Można zaryzykować tezę, że w Brześciu w okresie międzywojennym istniało interesujące środowisko architektów, mało znane badaczom zarówno historii, jak i sztuki, i tym bardziej zasługujące na dalsze rozpoznanie.

Poza przedstawionymi wyżej zagadnieniami związanymi z architekturą, istotnym osiągnięciem jest znaczne poszerzenie oeuvre malarza Kazimierza Antoszewskiego⁴². Historycy sztuki, zarówno polscy, jak i litewscy oraz białoruscy, poświęcili dotąd nieco uwagi jego działalności – znane były polichromie w kościołach w Budsławiu, Łuczaju i Mińsku. Na podstawie analizy odnalezionych materiałów ikonograficznych można było przypisać Antoszewskiemu nieistniejące już polichromie w kościołach pojezuickim i Bernardynów w Pińsku, Kapucynów w Lubieszowie oraz Benedyktynów w Horodyszczu (a również – poza województwem brzeskolitewskim – w Przydrujsku, Malkowszczyźnie i Holszanach). W rezultacie malarz ten urósł do rangi najbardziej aktywnego freskanta oraz, jak się okazuje, projektanta wyposażenia – między innymi ambon i ołtarzy – kościołów Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Na omawianym terenie zachował się praktycznie niewielki procent pierwotnego zasobu kościelnych obiektów ruchomych. Wyposażenie zamykanych świątyń było przenoszone do wciąż jeszcze funkcjonujących, często również poza granice województwa. Wiele drogocennych naczyń liturgicznych ze skasowanego klasztoru Kartuzów w Berezie wzbogaciło skarbiec katedry wileńskiej. Po powstaniu styczniowym, a następnie po roku 1945 w Kamieńcu Litewskim, Szereszowie i Peliszczach umieszczono różne elementy wystroju i szaty liturgiczne z okolicznych zniesionych kościołów – także z drugiego brzegu Bugu, na przykład z Narewki – tworząc rodzaj składnic reliktów (w latach 1963 i 1974 pewna ich część, uznawana za cenniejszą, została przeniesiona do Narodowego Muzeum Kultury Starobiałoruskiej w Mińsku). Natomiast po reaktywacji wielu parafii po roku 1918 oraz w latach dziewięćdziesiątych wieku XX do omawianych świątyń trafiały obiekty niewiadomej proweniencji. Niestety, jedynie część tego zasobu może być dziś zidentyfikowana i przypisana do pierwotnej lokalizacji. Wiadomo na przykład, że z zamkniętego kościoła Dominikanów trafił do pińskiej katedry siedemnastowieczny feretron bractwa różańcowego z przedstawieniami Matki Boskiej Różańcowej (na awersie) i Imienia Jezus (na rewersie) (il. 7), który pełni obecnie funkcję obrazu w jednym z ołtarzy bocznych. Drugim obiektem podominikańskim jest wielki dzwon z roku 1706, stojący na podeście katedralnej dzwonnicy. W kaplicy Matki Boskiej Ostrobramskiej znalazły miejsce dwie barokowe rzeźby – figury św. Piotra i św. Pawła, notowane przed ostatnią wojną w kościele cmentarnym. Stamtąd również pochodzi antepedium z wyobrażeniem Otchłani piekielnej, stojące na tle mensy jednego z ołtarzy bocznych, przy którym znajduje się także figura Chrystusa Nazareńskiego, zapewne tożsama z rzeźbą pochodzącą z nieistniejącej już kaplicy na rynku. Wierni korzystają do dziś z dębowych ławek z kościoła Jezuitów, o bokach zdobionych płaskorzeźbionymi „poleskimi” motywami roślinnymi. Na chórze muzycznym wisi obraz z wyobrażeniem Boga Ojca (kopia wykonana według przedstawienia Giovanniego Francesca Barbieriego zw. Guercino), wcześniej będący własnością benedyktynów z Horodyszcza (a pierwotnie w kolekcji Sapiehów w Grodnie lub Dereczynie) – jedyne znane dzieło malarskie z tamtejszego kościoła, które przetrwało do naszych czasów. Ciekawym obiektem z grupy nielicznych zachowanych horodyskich zabytków ruchomych jest księga z portretami fundatora Jana Karola Kopcia i dwunastu opatów, obecnie przechowywana w Archiwum Benedyktynek w Staniątkach. Zasługuje ona na uwagę nie tylko jako cenny dokument, lecz także przykład późnobarokowego rękopisu ozdobionego nieczęsto spotykaną dekoracją malarską. Z kolei do cerkwi w Janowie trafiły dwa malowidła pierwotnie związane z tamtejszym kościołem – Matka Boska z Dzieciątkiem z ołtarza głównego i Anioł Stróż. W mińskim Muzeum Kultury Starobiałoruskiej eksponowany jest obraz Matka Boska Śnieżna pochodzący z pińskiego kościoła Dominikanów, będący zapewne wcześniej własnością tamtejszych karmelitów. Ze świątyni w Zbirohach do kościoła w Terespolu trafiła po drugiej wojnie światowej figura Jezus Nazareński w typie trynitarskiego Chrystusa Wykupionego, być może jedna z wcześniejszych tego rodzaju na terenach dawnej Rzeczypospolitej. Jedyna zachowana barokowa monstrancja, ufundowana w roku 1735 do kościoła w Ochowie, po roku 1945 została wywieziona przez repatriantów do Bielska Podlaskiego i obecnie znajduje się w Muzeum Diecezjalnym w Drohiczynie. Znaczącym odkryciem jest wczesnobarokowy, wskazujący na włoskie wpływy obraz Matka Boska Śnieżna o niepewnej proweniencji, odkopany przed kilku laty w pobliżu zburzonego kościoła w Horodcu.

Do utraconego bezpowrotnie ruchomego wyposażenia omawianych świątyń, znanego jedynie z archiwaliów, a w najlepszym razie z przedwojennych fotografii, należą często obiekty wysokiej klasy artystycznej, nieznane w szerszym obiegu naukowym. Przed rokiem 1939 w kaplicy w Duboi stał okazały ołtarz, formą i ornamentyką wpisujący się w stylistykę ostatniej ćwierci XVII stulecia – relikt wystroju pińskiego kościoła Jezuitów, pochodzącego sprzed kasaty zakonu. Nie przetrwała również piękna, klasycyzująca rzeźba Chrystus Ukrzyżowany, wykonana w drugiej połowie wieku XVII, najpewniej sprowadzona z któregoś z ośrodków rzeźbiarskich północnej Rzeczypospolitej. W ołtarzu głównym kościoła w Horodyszczu znajdowało się wielkoformatowe płótno ze sceną Nauczania Marii, wzorowaną na obrazie Giovanniego Battisty Tiepola z kościoła Santa Maria della Consolazione w Wenecji. Charakter kompozycji, a przede wszystkim fizjonomie przedstawionych postaci pozwalają na ostrożne skojarzenia z twórczością królewskiego malarza Jana Bogumiła Plerscha, ucznia Szymona Czechowicza. Innym interesującym obrazem jest Matka Boska Śnieżna, datowana na koniec wieku XVII, wypełniająca szeroki, ażurowy owal snycerskiej ramy z ołtarza bocznego kościoła Komunistów w Pińsku. Akademicki marmurowy krucyfiks z ołtarza kaplicy w Mołodowie został zapewne wykonany na zlecenie Henryka Skirmuntta w rzymskiej pracowni Wiktora Brodzkiego, polskiego rzeźbiarza wykształconego w Akademii Petersburskiej. Na uwagę zasługują także ołtarze pińskiego kościoła Societatis Jesu, uchwycone na kilku przedwojennych fotografiach. Potężną i wyniosłą formę miał klasycystyczny ołtarz główny, być może projektu wspomnianego już wyżej malarza freskanta Kazimierza Antoszewskiego, zwieńczony wtórnie figurą Chrystusa według rzeźby Bertela Thorvaldsena z katedry Panny Marii w Kopenhadze. Jeden z ołtarzy bocznych w formie tempietta, projektu Stefana Szyllera, był interesujący nie tylko ze względu na osobę wybitnego architekta, lecz także jako przykład nurtu historyzującego w architekturze polskiej dwudziestolecia międzywojennego. Pozostałe ołtarze, o modnych w latach trzydziestych wieku XX modernistycznych strukturach, wykonał zapewne miejscowy jezuita, ksiądz Stanisław Czapiewski.

Wśród wyposażenia świątyń rzadko występują stare naczynia liturgiczne. Wcześniejsze reprezentuje tylko jeden obiekt – siedemnastowieczny pacyfikał z Siehniewicz (il. 8), który zapewne trafił tam z bereskiej kartuzji, po jej popowstaniowej likwidacji. Swoisty wyjątek stanowi kościół katedralny w Pińsku, gdzie przetrwał większy zasób cennych naczyń i paramentów, w tym dekoracyjna gdańska monstrancja z trzonem figuralnym w postaci figurki św. Antoniego Padewskiego, a zwłaszcza szaty liturgiczne z przeaplikowanymi haftami z roku 1639 (il. 9), do których udało się odnaleźć rysunkową dokumentację ręki Heleny Skirmunttowej z około 1863 roku. Jest to jednak tylko ułamek niezwykle bogatego wyposażenia, które zostało udokumentowane na fotografiach z lat dwudziestych XX wieku. Były tam między innymi gotycka monstrancja z cylindryczną szklaną puszką, najprawdopodobniej wyrób warsztatu pruskiego, a także wspaniała póź- nogotycka monstrancja, przerobiona w okresie baroku, ponadto późnogotycki kielich, bogate oprawy ksiąg liturgicznych.

Na koniec, niejako na marginesie prowadzonych prac inwentaryzacyjno-badawczych, należałoby wspomnieć o niepokojącym spostrzeżeniu dotyczącym narastających w ciągu ostatnich lat działań pseudokonserwatorskich, szczególnie przy zabytkach najwyższej klasy. Barbarzyńskie wręcz „uporządkowanie” otoczenia kościoła pocysterskiego w Wistyczach i radykalne „odnowienie” latem 2014 roku bramy wjazdowej kartuzji w Berezie ilustrują groźną tendencję do prowadzenia dziś na Białorusi jednorazowych akcji o niemal pokazowym charakterze. O pomstę woła stan kościoła w Wołczynie, którego odbudowę i renowację w 2009 roku rozpoczęto według projektu konserwatorskiego, następnie jednak, zapewne z braku fachowego nadzoru, od niego odstąpiono. Wprawdzie budowla została zadaszona i odnowiona, lecz subtelny wystrój sztukatorski, w znakomitej mierze zachowany i we wnętrzu, i na elewacjach, w rezultacie drastycznych i nieodwracalnych działań został skuty i zgruzowany (il. 10), a później zastąpiony topornymi odlewami. Zniknęły też fragmenty kamiennych rzeźb Redlera, znajdujące się na miejscu jeszcze w roku 2016. Podobnie radykalnej „renowacji”, grożącej zniszczeniem koronkowej, stiukowej dekoracji sklepienia, poddawana jest obecnie neogotycka kaplica w Zakozielu⁴³ (il. 11). Prowadzone są jednak także prace pozwalające na ocalenie od zapomnienia i doszczętnego zrujnowania historycznych obiektów zabytkowych. Dobrym przykładem może być wykonana w roku 2018 konserwacja nagrobnego obelisku na cmentarzu w Berezie. Udało się go zestawić ze wspomnianym w źródłach archiwalnych obiektem, pod który w roku 1869 przeniesiono prochy siedemnastu przedstawicieli rodu Sapiehów z krypty kościoła pokartuskiego⁴⁴ (il. 12).

Akcja inwentaryzacji zabytków rzymskokatolickiej sztuki sakralnej na Polesiu oraz związane z nią poszukiwania w archiwach są kontynuowane. W najbliższym roku planowane jest wydanie kolejnego, szóstego tomu, zamykającego dokumentację województwa brzeskolitewskiego. Tym samym zostanie ono pierwszym w pełni opracowanym pod względem tego dziedzictwa województwem dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego.

W latach 1993–2020 w serii „Materiały do dziejów sztuki sakralnej na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej” wydano następujące tomy⁴⁵:

1. I: Kościoły i klasztory dawnego województwa ruskiego, t. 1–23 (seria „granatowa”, skończona);
2. II: Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa nowogródzkiego, t. 1–5 (seria „zielona”, w opracowaniu);
3. III: Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa wileńskiego,
4. 1–4 (seria „zielona”, w opracowaniu);
5. IV: Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa trockiego,
6. 1–4 (seria „zielona”, w opracowaniu);
7. V: Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa brzeskolitewskiego, t. 1–5 (seria „zielona”, ostatni, 6 tom w opracowaniu).

 

¹ Sprawozdanie po pięciu latach prac: Anna oLEńska, Marcin zGLiński, Polesie jako region artystyczny w dawnej Rzeczypospolitej. Uwagi po pięciu latach inwentaryzacji kościołów i klasztorów rzymskokatolickich województwa brzesko-litewskiego, [w:] Stan badań nad wielokulturowym dziedzictwem dawnej Rzeczypospolitej, t. 4, red. Wojciech waLczak, Karol ŁoPatEcki, Białystok 2013, s. 109–134.

² Są to: Katarzyna Kolendo-Korczak, Zbigniew Michalczyk, Anna Oleńska, Dorota Piramidowicz, Katarzyna Uchowicz i Marcin Zgliński.

³ Omawiane obiekty znajdują (lub znajdowały) się w następujących miejscowościach: Brześć, Domaczewo, Małoryta, Rakowica, Niechołsty, Raśna, Wołczyn i Wysokie Litewskie (tom 1); Bereza, Bogdziuki, Czernawczyce, Dołhe, Drohiczyn Poleski, Dziady, Kamieniec Litewski, Linowo, Peliszcze, Prużana, Przedzielsk, Siehniewicze, Sielec, Słobódka, Szereszów, Wielka Wieś (tom 2); Pińsk i jego okolice, czyli Bezdzież, Duboja, Horodyszcze, Janów Poleski, Lemieszewicze, Łahiszyn, Mołodowo, Ochowo, Otołczyce, Podhacie, Pohost Zahorodzki, Porzecze, Soszno i Telechany (tom 3); Pińsk – katedra pińska (tom 4); oraz Antopol, Dywin, Horodec, Hruszowa, Iłosk, Kiwatycze, Kobryń, Nowosady, Olizarowy Staw, Popina, Siechnowicze Małe, Stawy, Wistycze, Zakoziel, Zaoście, Zbirohy, Żabinka (tom 5).

⁴ Katarzyna koLENDo­korczak, Kościół parafialny p.w. Trójcy św. w Czernawczycach, [w:] Materiały do dziejów sztuki sakralnej na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej, red. Jan K. ostrowski, cz. V (dalej cyt. Materiały, cz. V): Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa brzeskolitewskiego, t. 2, red. Anna oLEńska, Kraków 2014 (dalej cyt. Kościoły i klasztory rzymskokatolickie d. woj. brzeskolitewskiego, t. 2), s. 117–139, il. 137–217.

⁵ Katalog zabytków sztuki w Polsce (dalej cyt. KZSP), t. VIII: Województwo lubelskie, z. 18: Powiat włodawski, oprac. Janina rutkowska, Ewa smuLikowska, Warszawa 1975; KZSP, Seria nowa (dalej cyt. SN), t. XII: Województwo białostockie, z. 1: Siemiatycze, Drohiczyn i okolice, oprac. Maria

kaŁamajska­saEED, Warszawa 1996; KZSP, t. VIII, z. 2: Powiat Biała Podlaska, oprac. Katarzyna koLENDo­korczak, Anna oLEńska, Marcin zGLiński, Warszawa 2006.

⁶ Są to miejscowości: Lubieszów, Czerwiszcze, Dąbrowica, Górki, Kościuszkowicze i Moroczna, których świątynie zostaną opracowane w tomie 6 omawianej serii, planowanym do wydania w 2022 r.

⁷ Anna oLEńska, Kościół garnizonowy p.w. śś. Piotra i Pawła w Słobódce pod Prużaną, [w:] Materiały, cz. V, Kościoły i klasztory rzymskokatolickie d. woj. brzeskolitewskiego, t. 2, s. 333–339, il. 484–492.

⁸ Marcin zGLiński, Kościół filialny p.w. Podwyższenia Krzyża św. w Linowie (Orańczycach), [w:] tamże, s. 219–221, il. 328–329.

⁹ Dorota PiramiDowicz, Rafał witkowski, Kościół parafialny p.w. Trójcy św. w Berezie, [w:] tamże, s. 21–36, il. 1–16.

¹⁰ Marcin zGLiński, Kaplica filialna p.w. św. Michała Archanioła w Wielkiej Wsi, [w:] tamże, s. 356–357, il. 589.

¹¹ tENżE, Kościół (kaplica) w Przedzielsku, [w:] tamże, s. 357–358, il. 553, 569.

¹² Katarzyna uchowicz, Kościół parafialny p.w. Najśw. Panny Marii Królowej Polski w Drohiczynie Poleskim, [w:] tamże, s. 163–168, il. 220–235.

¹³ Dorota PiramiDowicz, Rafał witkowski, Kościół p.w. św. Krzyża i klasztor Kartuzów w Berezie, [w:] tamże, s. 37–116, il. 21–135.

¹⁴ Marcin zGLiński, Kościół p.w. św. Anny Matki Najśw. Marii Panny i klasztor Marianów w Raśnie, [w:] Materiały, cz. V, Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa brzeskolitewskiego, t. 1, red. Marcin zGLiński, Kraków 2013 (dalej cyt. Kościoły i klasztory rzymskokatolickie d. woj. brzeskolitewskiego, t. 1), s. 141–166, il. 201–213.

¹⁵ Zbigniew Michalczyk, Kościół parafialny p.w. św. Anny i klasztor Benedyktynów w Horodyszczu, [w:] Materiały, cz. V, Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa brzeskolitewskiego, t. 3, red. Dorota PiramiDowicz, Kraków 2016 (dalej cyt. Kościoły i klasztory rzymskokatolickie d. woj. brzeskolitewskiego, t. 3), s. 266–274, il. 502–596.

¹⁶ Zbigniew michaLczyk, Kościół p.w. św. Stanisława Biskupa Męczennika i kolegium Jezuitów w Pińsku, [w:] tamże, s. 33–113, il. 17–289.

¹⁷ Dorota PiramiDowicz, Kościół i klasztor Dominikanów p.w. św. Dominika w Pińsku, [w:] tamże, s. 115–132, il. 290–328.

¹⁸ Anna oLEńska, Dorota PiramiDowicz, Kościół katedralny w Pińsku, [w:] Materiały, cz. V, Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa brzeskolitewskiego, t. 4, red. Anna oLEńska, Dorota PiramiDowicz, Kraków 2019 (dalej cyt. Kościoły i klasztory rzymskokatolickie d. woj. brzeskolitewskiego, t. 4), s. 168, il. 516.

¹⁹ Marcin zGLiński, Kościół komunistów p.w. św. Karola Boromeusza w Pińsku, [w:] Materiały, cz. V, Kościoły i klasztory rzymskokatolickie d. woj. brzeskolitewskiego, t. 3, s. 134–145, il. 329–360.

²⁰ Zbigniew michaLczyk, Kościół p.w. św. Michała Archanioła i klasztor Bernardynów w Pińsku, [w:] tamże, s. 147–166, il. 361–406.

²¹ Zob. przyp. 16.

²² Zob. przyp. 16.

²³ Dorota PiramiDowicz, Kościół p.w. Matki Boskiej Bolesnej w Pińsku, [w:] Materiały, cz. V, Kościoły i klasztory rzymskokatolickie d. woj. brzeskolitewskiego, t. 3, s. 186–191, il. 409–425.

²⁴ taż, Kościół i klasztor Karmelitów Bosych p.w. Najśw. Marii Panny Szkaplerznej i św. Kazimierza

w Pińsku, [w:] tamże, s. 167–175, il. 407–408.

²⁵ Zob. przyp. 17.

²⁶ Katarzyna koLENDo­korczak, Kaplica i klasztor kongregacji Mariae Vitae (Mariawitek) w Pińsku, [w:] Materiały, cz. V, Kościoły i klasztory rzymskokatolickie d. woj. brzeskolitewskiego, t. 3, s. 178–183,

408. 407–408.

²⁷ Katarzyna uchowicz, Kaplica przy szpitalu sejmikowym w Pińsku, [w:] tamże, s. 193–195, il. 426–427.

²⁸ O tym Anna oLEńska, Fundacje sakralne elit koronnych na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego, referat na międzynarodowej konferencji naukowej „W kręgu lokalnych spraw i problemów: życie religijne w Wielkim Księstwie Litewskim i Koronie w XVI–XVIII w.”, Instytut Historii NAN Białorusi, Mińsk, 8–9 czerwca 2017 r.

²⁹ Marcin zGLiński, Kościół parafialny p.w. św. Zofii (pocysterski) i klasztor w Wistyczach, [w:] Materiały, cz. V, Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa brzeskolitewskiego, t. 5, red. Katarzyna koLENDo­korczak, Kraków 2020 (dalej cyt. Kościoły i klasztory rzymskokatolickie d. woj. brzeskolitewskiego, t. 5), s. 131–173, il. 160–224. Ukazały się również artykuły: Marcin zGLiński,

Placówki cysterskie na Polesiu w Wistyczach i Olizarowym Stawie. Zarys historii i problematyki artystycznej, Cistercium Mater Nostra. Tradycja – Historia – Kultura, 5, 2011, s. 89–124; tENżE,

Wistycze – z historii kultury cysterskiej w Wielkim Księstwie Litewskim, Menotyra, 21, 2014, s. 34–52.

³⁰ Anna oLEńska, Kościół parafialny p.w. św. Trójcy w Wołczynie, [w:] Materiały, cz. V, Kościoły i klasztory rzymskokatolickie d. woj. brzeskolitewskiego, t. 1, s. 167–232, il. 214–260.

³¹ Anna oLEńska, Kaplica p.w. Podwyższenia Krzyża św. w Duboi, [w:] Materiały, cz. V, Kościoły i klasztory rzymskokatolickie d. woj. brzeskolitewskiego, t. 3, s. 221–238, il. 462–501.

³² Marcin zGLiński, Kościół parafialny p.w. św. Trójcy w Szereszowie, [w:] Materiały, cz. V, Kościoły i klasztory rzymskokatolickie d. woj. brzeskolitewskiego, t. 2, s. 341–371, il. 493–588.

³³ Anna oLEńska, Kościół parafialny p.w. Wniebowzięcia Najśw. Marii Panny w Prużanie, [w:] tamże, s. 233–276, il. 363–432.

³⁴ Zob. przyp. 9.

³⁵ Zob. przyp. 12.

³⁶ Monografia kościoła w Morocznie zostanie opublikowana w t. 6 piątej części Materiałów, który ukaże się w 2022 r.

³⁷ Zob. przyp. 27.

³⁸ Marcin zGLiński, Kościół parafialny p.w. Najśw. Serca Jezusowego na Grajewskim Przedmieściu w Brześciu, [w:] Materiały, cz. V, Kościoły i klasztory rzymskokatolickie d. woj. brzeskolitewskiego, t.

1, s. 93–96, il. 89–98.

³⁹ Katarzyna koLENDo­korczak, Kościół parafialny p.w. Podwyższenia Krzyża św. w Brześciu, [w:] tamże,

87. 69–90, il. 56–87.

⁴⁰ Katarzyna uchowicz, Kościół p.w. św. Andrzeja Boboli w Antopolu, [w:] Materiały, cz. V, Kościoły i klasztory rzymskokatolickie d. woj. brzeskolitewskiego, t. 5, s. 21–27.

⁴¹ Marcin zGLiński, Kościół parafialny p.w. Najśw. Serca Pana Jezusa w Peliszczach, [w:] Materiały, cz. V, Kościoły i klasztory rzymskokatolickie d. woj. brzeskolitewskiego, t. 2, s. 223–231, il. 330–362.

⁴² Zbigniew michaLczyk, Kazimierz Antoszewski i grupa barokowo-klasycystycznych malowideł ściennych

na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego, Biuletyn Historii Sztuki, 73, 2011, nr 3–4, s. 479–530.

⁴³ Anna oLEńska, Kaplica w Zakozielu, [w:] Materiały, cz. V, Kościoły i klasztory rzymskokatolickie d. woj. brzeskolitewskiego, t. 5, s. 175–192, il. 225–273; taż, Kaplica grobowa Orzeszków w Zakozielu. Budowla parkowa – świątynia – mauzoleum rodowe, [w:] Stan badań nad wielokulturowym dziedzictwem dawnej Rzeczypospolitej, t. 12, red. Wojciech waLczak, Katarzyna wiszowata­waLczak, Białystok 2020, s. 211–262.

⁴⁴ Projekt, kierowany przez Dorotę Piramidowicz, finansowany z programu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego „Ochrona dziedzictwa kulturowego za granicą 2018”, dotyczył konserwacji i dokumentacji pomnika. Prace konserwatorskie prowadził Andrzej Kazberuk z Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. O obelisku Dorota PiramiDowicz, Sapieżyńskie nekropolie, referat

na międzynarodowej konferencji naukowej „W kręgu lokalnych spraw i problemów: życie religijne w Wielkim Księstwie Litewskim i Koronie w XVI–XVIII w.”, Instytut Historii NAN Białorusi, Mińsk, 8–9 czerwca 2017 r.; taż, Nieznany obelisk nagrobny Sapiehów na cmentarzu w Berezie, [w:] Stan badań nad wielokulturowym dziedzictwem, t. 12, s. 137–154, il. 1–10.

⁴⁵ Dostępne m.in. przez stronę internetową Międzynarodowego Centrum Kultury w Krakowie, http://mck.krakow.pl/ksiegarnia/szukaj.

Źródło:

https://heritage.torun.umk.pl/storage/fm/shares/Inwentaryzacja%20zabytk%C3%B3w%20w%20Polsce%202021/Inwentaryzacja_KSIAZKA_-_5-03-2024.pdf