Agromiasteczko Rajca położone jest zaledwie kilka kilometrów od Korelicz. To niewielka, malownicza i tętniąca życiem miejscowość, która rozłożyła się pośród niewielkich pagórków, wzniesień i obniżeń. Do najważniejszych miejscowych zabytków należą ponad dwustuletnia cerkiew św. Barbary oraz dwór Rajeckich.
Skryta w zieleni starych drzew świątynia została wzniesiona w 1817 roku jako rodowa kaplica grobowa, usytuowana w parkowej, memorialnej części majątku Rajeckich.
Po powstaniu styczniowym kaplica została przekształcona w cerkiew Przemienienia Pańskiego. Z czasem zmieniła także wezwanie i utraciła część elementów swojego wystroju architektonicznego, utrzymanego w duchu romantyzmu. Zniknęła między innymi alabastrowa figura Madonny, wieńcząca potężną wieżę głównej fasady, przepadł wieżowy zegar kurantowy, usunięto również przypory z elewacji bocznych.
A jednak również dziś świątynia urzeka i pobudza wyobraźnię, wciągając zwiedzającego w grę form i skojarzeń, jaką zamierzył jej twórca. Surowe, metrowej grubości mury z kamienia łamanego, ostrołukowe okna ujęte w ceglane obramienia, starannie opracowana fasada, ozdobiona na tle czerwonej cegły subtelnym białym rysunkiem tynku, a także wieża z wysokim portalem, rozetą i krenelażem wieńczącym jej szczyt – wszystko to przywodzi na myśl średniowieczny zamek lub warowną siedzibę.
Na fasadzie frontowej świątyni, wzniesionej z kamienia łamanego i cegły w stylu neogotyckim, dominuje czworoboczna wieża, na której niegdyś znajdował się zegar z kurantem. Główne wejście ujęto w formę ostrołukowego portalu, natomiast przy elewacjach bocznych umieszczono uskokowe przypory. Elementami dekoracyjnymi są bielone ostrołukowe wnęki oraz pasy architektoniczne.
Mieszkańcy Rajcy z dumą podkreślają, że autorem projektu świątyni był ich krajan, architekt Jan Zajko, którego Franciszek Rajecki wysłał na Wyspę Świętej Heleny, by tam zdobywał doświadczenie w zakresie architektury sakralnej. Stąd — jak mówią — niezwykły wygląd świątyni, bardziej przypominającej miniaturową twierdzę niż typowy kościół czy cerkiew. To, że architekt Zajko rzeczywiście istniał, nie budzi wątpliwości: jego nazwisko pojawia się w sprawozdaniu Kazimierza Wereszczaki dotyczącym wydatków z 1858 roku. Po powstaniu styczniowym świątynię przekazano prawosławnym i poświęcono na nowo jako cerkiew Przemienienia Pańskiego.
Na rysunku Napoleona Ordy, wykonanym w latach siedemdziesiątych XIX wieku, widać na wieży świątyni figurę Matki Bożej. Z biegiem czasu miejscowi zaczęli jednak nazywać ją figurą św. Barbary. Święta ta żyła w III wieku w fenickim Heliopolis. Jej ojciec, Dioskur, był poganinem i gdy dowiedział się, że córka przyjęła chrzest, ściął ją. W osobliwy sposób los ten powtarzał się również w Rajcy — figura wielokrotnie traciła głowę. Często uderzał w nią piorun, rozbijając rzeźbę, ale za każdym razem była ona odnawiana.
W czasie wojny w świątynię trafił pocisk. W 1959 roku sprowadzono ciągniki gąsienicowe i przy pomocy lin próbowano rozciągnąć budowlę, zaczepiając je o kraty okienne. Najbardziej ucierpiała część ołtarzowa, uszkodzone zostały także ściany boczne, jednak świątynia przetrwała. W tym samym czasie splądrowano również kryptę grobową, w której spoczywało dziesięciu przedstawicieli rodu Rajeckich. Miejscowe dzieci zimą zjeżdżały z wysokiej góry na trumnach, a do szkoły na lekcje biologii przynosiły kości i czaszki.
Do odbudowy świątyni przystąpiono na początku XXI wieku. W 2003 roku, po zakończeniu prac remontowych, poświęcono ją ku czci św. Wielkiej Męczennicy Barbary. W lipcu 2017 roku, z udziałem arcybiskupa nowogródzkiego i słonimskiego Gurija, uroczyście obchodzono dwusetlecie świątyni. Kulminacyjnym momentem obchodów było zasadzenie jubileuszowej alei pod symboliczną nazwą „200 lat i jeden dzień”.
U podnóża wzgórza, na którym stoi cerkiew, znajduje się dawna plebania. Miejscowi utrzymują, że prowadził z niej do świątyni podziemny korytarz. Proboszcz parafii, ojciec Aleksy Szyszko, serdecznie wita wszystkich przybywających do Rajcy. Marzy o przywróceniu świątyni jej dawnego wyglądu i pieczołowicie gromadzi informacje o Rajcy oraz jej właścicielach.
W cerkwi działa nawet niewielkie muzeum, w którym można zobaczyć zarówno kopię grafiki Napoleona Ordy, jak i fotografię świątyni na Wyspie Świętej Heleny — być może tej właśnie, która stała się pierwowzorem rodowej nekropolii Rajeckich.
Z Rajcy – Redakcja
Foto: Echa Polesia, 2026 r.
Powiązane artykuły:
