Nie wiem, kiedy dokładnie mój dziadek po raz pierwszy zatrzymał się przy tym grobie na starym cmentarzu katolickim w Baranowiczach. Wiem tylko, że opiekował się nim już w latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku.
Dziadek był Polakiem, podobnie jak jego rodzice i dziadkowie. Całe życie spędził na ziemi, która niegdyś należała do Rzeczypospolitej, a po wojnie znalazła się w granicach Związku Radzieckiego. Na cmentarzu zwrócił uwagę na samotny grób młodego człowieka. Z inskrypcji wynikało, że spoczywa w nim Polak z Ameryki, zmarły w 1920 roku. Jego rodzina była daleko, za oceanem. Dziadek zaczął więc opiekować się jego mogiłą.
Z czasem dołączyła do niego moja mama, jeszcze jako mała dziewczynka, a wiele lat później również ja. Wspólnie odnowiliśmy także jego pomnik. W naszej rodzinie nikt właściwie nie mówił o nim po nazwisku. Był po prostu „Żołnierzykiem”. „Zanieś kwiatuszki Żołnierzykowi”, „Zaraz jeszcze pozamiatamy u Żołnierzyka” – takie słowa słyszałam od dzieciństwa.
W ten sposób człowiek, o którym nie wiedzieliśmy niemal nic, stał się częścią naszej rodzinnej historii. Nie znaliśmy jego bliskich, nie wiedzieliśmy, jak wyglądał ani co sprowadziło go do Baranowicz. Znaliśmy tylko jego nazwisko i napis na nagrobku.
Dopiero niedawno, przeglądając polskojęzyczną prasę wydawaną przed ponad stu laty w Chicago, zaczęłam odnajdywać ślady jego życia. Najpierw wiadomości o tragicznej śmierci, potem informacje o rodzinie, planowanym powrocie do Ameryki i narzeczonej, z którą miał wziąć ślub. Wreszcie natrafiłam na fotografię. Po raz pierwszy zobaczyłam twarz młodego człowieka, którego grób znałam od dzieciństwa.
Z Chicago do Polski
Aleksander Uczciwek pochodził z rodziny zaangażowanej w życie chicagowskiej Polonii. Jego ojciec, Hipolit Uczciwek, działał w organizacjach społecznych, a w późniejszych latach był wymieniany w prasie jako skarbnik Stowarzyszenia Ojców i Matek Złotych Gwiazd, zrzeszającego rodziców poległych żołnierzy. Franciszek Uczciwek, wskazywany jako brat Aleksandra, również uczestniczył w życiu publicznym. W 1922 roku kandydował z ramienia Partii Republikańskiej do legislatury stanu Illinois z 27. dystryktu.
Według dotychczasowych ustaleń w 1917 roku Aleksander zgłosił się jako ochotnik do Armii Polskiej tworzonej we Francji. Ówczesna prasa podawała, że służył w wojsku niemal trzy lata i dosłużył się stopnia podporucznika. W lutym 1920 roku zdemobilizowany, pracował już w amerykańskiej organizacji YMCA, wspierającej żołnierzy na froncie. Zginął 11.07.1920 r. w pociągu ewakuacyjnym z Mińska. Został zastrzelony przez osobnika ubranego w mundur polskiego kapitana, przypuszczalnie agenta bolszewickiego.
16 lipca 1920 roku polskojęzyczna prasa w Chicago opublikowała wiadomość zatytułowaną „Zgon Polaka-Amerykanina w Walkach Bolszewickich”. Czytamy w niej:
„Alexander Uczciwek, ochotnik Armii Polskiej z Ameryki, później pracownik organizacyi amerykańskiej «Y. M. C. A.» został podstępnie zabity – przez jakiegoś bolszewika, przebranego w mundur żołnierza polskiego”.
Pierwsze doniesienia mówiły, że Uczciwek zginął podczas ładowania amunicji na wozy wojskowe. W kolejnych numerach prasy pojawiły się jednak szczegóły wskazujące na inne okoliczności jego śmierci.
Według późniejszej relacji Aleksander Uczciwek i Jerzy Pawlikowski, również pracownik YMCA, podczas ewakuacji Mińska weszli do przedziału kolejowego trzeciej klasy. Znajdował się tam mężczyzna w mundurze polskiego kapitana. Bez słowa wyciągnął mauzera i oddał strzały w kierunku wchodzących. Pierwsza kula trafiła Pawlikowskiego, druga Uczciwka, który zginął na miejscu.
Wiadomości o śmierci Aleksandra dotarły do Chicago, gdzie mieszkali jego rodzice – Hipolit i Julia Uczciwkowie, pod adresem 1244 Noble Street. W jednym z artykułów podawano, że Aleksander pisał do rodziny o planowanym powrocie do Ameryki. Spodziewał się znaleźć w domu najpóźniej we wrześniu 1920 roku.
Najbardziej przejmująca okazała się jednak informacja zamieszczona w kolejnym doniesieniu prasowym:
„Uczciwek miał zamiar za parę dni odjechać do Ameryki, gdzie zamierzał wziąć ślub ze swą narzeczoną, zamieszkującą obecnie w Chicago”.
Po niemal trzech latach służby zamierzał wrócić do rodziny, ożenić się i rozpocząć kolejny etap życia w Ameryce. Do powrotu zabrakło zaledwie kilku dni.
Aleksander Uczciwek nigdy nie wrócił do Chicago. Został pochowany na starym cmentarzu katolickim w Baranowiczach. Na jego nagrobku widnieje napis: „Polak Amerykanin. Chicago Ill.”, a także informacja, że zginął w czynnej służbie amerykańskiej YMCA.
Przez następne dziesięciolecia jego grób pozostawał daleko od rodziny w Chicago. A jednak znalazł się ktoś, kto otoczył go opieką – mój dziadek, który nie znał ani jego historii, ani okoliczności śmierci.
Drogi do niepodległości były różne. Jedna z nich prowadziła z Chicago, przez ocean, aż na ziemie polskie, gdzie Aleksander Uczciwek służył w wojsku, a później pomagał żołnierzom jako pracownik YMCA. Jego życie zakończyło się w 1920 roku, ale pamięć o nim przetrwała w Baranowiczach.
I choć przez wiele lat nie wiedzieliśmy niemal nic o naszym „Żołnierzyku”, nigdy nie był zapomniany.
