Prasa polska w Brześciu n/Bugiem w l. 1919-1939

Rozmieszczenie geopoli­tyczne Brześcia na ważnym i rozgałęzionym szlaku komu­nikacyjnym stwarzało podsta­wy do łączenia w sobie specy­fik dwóch kultur: wschodniej i zachodniej. Przez wieki swej bogatej historii Brześć za­chował niezwykłą tolerancję i przyjazny klimat dla rozwoju miasta wielonarodowościo­wego. W przekroju narodo­wościowym mieszkańców, w Brześciu przeważały Polacy i Żydzi. Według danych Miej­skiego Biura Meldunkowego w roku 1929 do narodowości polskiej przynależało 13.996 osób, co stanowiło równo­wartość 37,14% ludności, do żydowskiej – 20.266 osób, czyli 53,8% mieszkańców. Znaczną mniejszość stano­wili: Białorusini – 1332 osób (3,53%), Ukraińcy – 513 osób (1,09%) i Rosjanie – 1543 osoby (4,09%). [Wyróżn. red.].

* * *

Powrócenie Polski na mapę Euro­py w 1918 roku, razem z odzyska­niem niepodległości i łączeniem ziem, stworzyło warunki intensywnego rozwoju świadomości narodowej. Lata okresu międzywojennego (1918-39) charakteryzowały się pewnym rozkwi­tem kultury, oświaty i nauki, które przez długie lata zaborów nie mogły rozwijać się w pełnej mierze.

pp1Jednym z elementów wpływu na rozwój świadomości narodowej w Pol­sce stała się prasa, w tym regionalna, która reprezentowała i integrowała społeczeństwo. W 20-leciu międzywo­jennym prasa działała w zupełnie in­nych warunkach niż obecnie. Nie było telewizji, radio na szeroką skalę jesz­cze nie było dostępne, nie było kom­puterów, intemetu tzw. mediów elek­tronicznych. Wydawcy prasy starali się zaspokoić ten niedosyt informacyjny w społeczeństwie w jak najszerszym stopniu. Publikowali nie tylko infor­macje lokalne, ale także wiadomości ze świata i z kraju, zarówno polityczne, społeczne, gospodarcze i kulturalne.

Na rozwój polskiej prasy narodowej wpłynęły zarówno czynniki pośred­nie: polityczne, społeczno-kulturo­we, ekonomiczne, jak i bezpośrednie: ustawodawstwo prasowe i warunki techniczne związane z powstawaniem i rozpowszechnianiem prasy (łącz­ność, komunikacja, baza poligraficz­na, przemysł papierniczy). Gazety pragnęły przede wszystkim jak najsze­rzej informować mieszkańców miast, mniejszych miejscowości o tym, co się wydarzyło, co ma się wydarzyć, gdzie warto się wybrać, co warto zobaczyć. Dość często na łamach swych pism re­daktorzy przedstawiali komentarze do aktualnych wydarzeń, zachęcali społeczeństwo do różnorodnych działań, pu­blikowali teksty, które miały poszerzać świadomość historyczną i regionalną mieszkańców miasta i okolic. Objętość tamtych pism była stosunkowo nie­wielka, zazwyczaj do czterech stron, co nie umniejsza zasług ówczesnych wydawców. Biorąc pod uwagę kwestie techniczne w tamtych czasach, bardzo dużo czasu, pieniędzy, problemów przy zakupie papieru zajmowało złożenie i wydrukowanie gazety.

Według danych z ostatniego spisu przedwojennego, przeprowadzonego w 1937 roku, w Polsce ukazywało się około 2700 tytułów prasowych. Ogól­nie rzecz biorąc, w okresie dwudzie­stolecia międzywojennego, ukazywało się w kraju 20.000 tytułów prasowych, mniej więcej o cztery razy więcej, niż w ciągu ponad 250 lat wcześniejszej historii prasy polskiej, poczynając od roku 1661.

W wielu miastach polskich inten­sywnie zaczęła się rozwijać prasa lo­kalna. Ta tendencja stała charaktery­styczną dla aktywizacji środowisk pra­sowych zarówno w Brześciu nad Bu­giem, który w okresie lat 1921-39 stał się siedzibą województwa Poleskiego. Pisma, ukazujące się w polskim języ­ku, posiadały jedną z wiodących pozy­cji na rynku informacyjnym w Brze­ściu nad Bugiem. Gazety szanowały i przestrzegały zasad tolerancji wobec każdego obywatela miasta. Starały się w znacznym stopniu unikać przez in­formowanie konfliktów na tle narodo­wościowym.

Rozwój prasy w mieście utrudniały uwarunkowania społeczno-gospodar­cze. Nikle uprzemysłowienie terenu, ubóstwo ogółu miejscowego społe­czeństwa nie sprzyjały rozwojowi pra­sy. Duży był również analfabetyzm ludności. Pamiętać przy tym należy, iż zwykle odbiorcami prasy wydawanej w języku polskim była ludność polska i żydowska. Z drugiej wszakże strony w sytuacji braku większego przemysłu i nowoczesnej infrastruktury gospodar­czej elity społeczne swoją energię kiero­wały przede wszystkim na pole kultury. Jednym z przejawów aktywności w tej dziedzinie było kreowanie lokalnego czasopiśmiennictwa, które postrzega­no, jako potencjał rozwoju kulturalne­go miasta. Prasa miała pełnić doniosłą misję poprzez wysuwanie rozmaitych inicjatyw w celu osiągnięcia ogólnego dobra wszystkich mieszkańców. Twór­cami lokalnej prasy brzeskiej, ale i jej konsumentami była przede wszystkim miejscowa inteligencja, która stanowiła nieliczną warstwę społeczeństwa. Czyn­nik ten dodatkowo ograniczył rozmiary miejscowego rynku czytelniczego. Prze­ważnie spośród inteligencji wychodziły inicjatywy wydawnicze i zarazem, jakże twórcze. W Brześciu nad Bugiem, gdzie istniały gimnazja, średnie szkoły han­dlowe, instytucje kościelne oraz agendy samorządu powiatowego właśnie silami amatorskimi wychodziła prasa. Gazety powstające jednak często upadały z bra­ku pieniędzy i niezrozumiałych dla tzw. przeciętnego czytelnika treści.

pp2Mimo to czasopiśmiennictwo się rozwijało i prezentowało całą gamę poglądów ideowych obecnych w spo­łeczeństwie. Prasa starała się odpo­wiadać różnorakim wymaganiom i za­interesowaniom swoich czytelników. Obok pism o charakterze politycznym, religijnym, naukowym i kulturalnym, pojawiały się ilustrowane magazyny, pisma sportowe i fachowe, młodzieżo­we i dziecięce itd. Oprócz prasy ambit­niejszej można było znaleźć tzw. prasę brukową, czyli sensacyjną, w której podawano głównie interesujące plotki z życia osób publicznych w tym poli­tyków. Ówczesne gazety nie stroniły od polityki, krytykowały lub wspierały rządy, ale przede wszystkim były zna­komitym źródłem wiedzy o Brześciu i jego mieszkańcach.

W dwudziestoleciu gazety sprzeda­wano w Brześciu nad Bugiem w pre­numeracie, czyli poprzez odnawiany abonament kupowany przez czytelni­ków w redakcji, a także bezpośrednio w nielicznych kioskach oraz przez roznosicieli prasy.

Polską prasę ukazującą się w mie­ście nad Bugiem można sklasyfikować w sposób następujący:

1. Prasa polityczna i urzędowa repre­zentowała partie i związki społeczne. Niektóre wydania reprezentowały róż­norakie poglądy polityczne, deklarując „apolityczność” lub „bezpartyjność”, co oznaczało wprawdzie brak formal­nych czy finansowych zależności. Nie­które wydania deklarowały przynależ­ność i poparcie dla konkretnej partii lub związku, reprezentując na łamach swych pism konkretne polityczne idee1. Odbiorcami prasy urzędowej byli przede wszystkim przedstawiciele administra­cji państwowej i samorządowej. Obo­wiązkowymi abonentami byli wójtowie i sołtysi. Nie zawsze wywiązywali się jednak z terminowego uiszczania opłat o czym świadczyły informacje doty­czące dłużników i wysokości obciążeń podawane przez pisma. Od 1919 roku w Brześciu nad Bugiem ukazywały się dzienniki urzędowe, wśród których należy wspomnieć: Poleski Dziennik Wojewódzki (1919), wydawany przez Poleski Urząd Wojewódzki i Dziennik Urzędowy Kuratorium Okręgu Szkolne­go Poleskiego (1923), wydawany przez Kuratorium Okręgu Szkolnego Pole­skiego. Te wydania ukazywały się niere­gularnie. Poleski Dziennik Wojewódzki miał charakter informacyjno-urzędowy. Publikował okólniki i rozporządzenia ministrów różnych resortów, podawał urzędowe ceny walut oraz rozporzą­dzenia komisarza ludowego na powiat brzeski. Dziennik-komunikat Polskiej Agencji Prasowej Prawda, wydawano na prawach rękopisu.

2. Prasa ogólnoinformacyjna sta­nowiła największą grupę wśród pism prasowych. Poza wydarzeniami poli­tycznymi, informowała czytelników 0 bieżących wydarzeniach społeczno-kulturalnych, ekonomicznych w kraju i zagranicą. Taki rodzaj prasy prezentowały tygodniki: Glos Poleski, Gaze­ta Poleska, Polesie; dzienniki: Agen­cja Kresowa, Kronika Polesia, Ekspres Poleski należące do tak zwanej „czer­wonej prasy” warszawskiej, ostatnią stronę których drukowano w Brześciu. Poza tym, ukazywały się dzienniki: Kurier Polesia, Echo Poleskie, Pole­ski Glos Codzienny, Dziennik Brzeski; polsko-żydowskie pismo Dzień Poleski (Poleser Tog). Pismo Kurier Polesia miało charakter informacyjny. W każ­dym numerze znajdowały się wpraw­dzie artykuły publicystyczne lub felie­tony, stanowiły one wszakże znikomą część treści. Poważną część treści cza­sopisma Kronika Polesia wypełniały artykuły informacyjno-sprawozdawcze. Przy czym najczęściej prezen­towano sprawozdania z obchodów uroczystości państwowych np. Święta Konstytucji 3 Maja, imienin marszałka Piłsudskiego.

3. Prasa społeczno-kulturalna i lite­racka prezentowała na łamach swych pism tematykę publiczną i kulturalną. Wśród takich czasopism należy wspo­mnieć najbardziej znane: tygodnik Ży­cie Poleskie, ilustrowany miesięcznik Kresy Ilustrowane, Wieczory Świetli­cowe, Tempo Pogoń, tygodnik Polesie, wydawany przez Komitet Wydawniczy Brześcia nad Bugiem.

4. Prasa popularna odnosiła się do pism ilustrowanych, podejmując tema­tykę zżycia kobiety, przeglądu spor­towego, filmowego i humorystyczne­go. Kolportażem pism zajmowały się głównie osoby prywatne.

5. Prasa specjalna, czyli fachowa, za grono swych czytelników uważała oso­by przynależące do specjalistycznych organizacji pozarządowych, związków lub konkretnych zawodów czy fachów. Wśród takich pism należy wspomnieć: prasę kościelną, prasę związków zawo­dowych, czasopisma fachowe i nauko­we, a również prasę dziecięcą i mło­dzieżową. Prasa kościelna (parafialna) obejmowała czasopisma wydawane przez parafie wyznania rzymsko-kato­lickiego. Czasopismo parafialne obej­mowało przeważnie swoim zasięgiem obszar jednej parafii, lecz zdarzały się tytuły wydawane wspólnie przez dwie lub trzy parafie. Specjalną odmianą pisma parafialnego było pismo dekanalne, które zasięgiem obejmowało wszystkie parafie dekanatu. Większość z tych pism była nietrwała, ale były ty­tuły, które wychodziły przez wiele lat a nawet przez cały okres międzywo­jenny. Tematykę religijną poruszano między innymi w pismach: Winogrono Boże i Świat Ducha.

pp3Miesięcznik Do pracy, redagowany w Twierdzy Brzeskiej, kierowano wy­łącznie dla odbiorców wojskowych. Poruszano w nim kwestie podniesie­nia umiejętności zawodowych i samo­kształcenia podoficerów. Na przykład miesięcznik Skaut-Poleszuk i Jutro Pra­cy orientowano na młodzież harcerską, przypominając, iż każdy harcerz ma pozostać wiemy głównym postulatom „Bóg, Honor, Ojczyzna”. Dla uczniów szkół średnich ukazywał się raz na trzy miesiące kwartalnik Echo szkolne i dwutygodnik Siew Młodzieży Pole­skiej, który był wkładką do pisma Siew. Dla wykładowców i nauczycieli, w celu podniesienia ich umiejętności i zdolno­ści pedagogicznych, wydawano pismo Ogniwo Brzeskie, miesięcznik Nasze Echa. Kwestie pedagogiczno-organizacyjne poruszał zarówno miesięcznik Głos Polesia, wydawany przez Oddział Okręgowy Związku Nauczycielstwa Polskiego. Opisywano w nim działal­ność poszczególnych szkół i całego systemu szkolnictwa wmieście, uka­zywał się cykl artykułów dotyczących problemów rozwojowych i wychowaw­czych dzieci i młodzieży. Sporadycznie na łamach pisma pojawiały się artyku­ły o tematyce etnograficznej. Z kolei Miesięcznik Ziemia Poleska i tygodnik Wieś Poleska kierowano do pracowni­ków roli, poruszając w nich, między in­nymi sprawy podniesienia wydajności upraw rolnych. Rolniczy charakter po­wiatu brzeskiego rzutował na dużą ilość publikacji poświęconych sprawom rol­nictwa na łamach wymienionych wyżej pism. Obok porad np. jak strzec się cho­rób zakaźnych u trzody podawano rady, co do nabycia i hodowli domowego by­dła. Publikowano sprawoz­dania dotyczące wielkości hodowli bydła w powiecie czy sprawozdania z kursów oświatowo-rolniczych.

Popyt na prasę regionalną przyczy­nił się do rozbudowy nowych bardziej nowoczesnych, na tamte czasy dru­karni i wydawnictw. Według źródeł archiwalnych w Brześciu nad Bugiem, w okresie lat 1925-27 funkcjonowało 7 drukarni. Największą z nich stanowiła drukarnia „Brygada” przy ul. Sienkie­wicza 39, pod kierownictwem Lucjana Chmielewskiego. Drukarnia posiadała 3 maszyny, liczba pracowników wa­hała się od 10 do 15 osób. Pozostałe drukarnie posiadały od 1 do 2 maszyn drukarskich z liczbą pracowników nieprzekraczającą 4 osób.

pp4

Reasumując, wydawana prasa pol­ska w Brześciu nad Bugiem zasadniczo wpływała na rozwój świadomości naro­dowej Polaków, odgrywając ważną rolę komunikacyjną i integracyjną w spo­łeczeństwie. Ukazująca się w mieście prasa wpływała na kształtowanie opinii publicznej, przyczyniała się do wyrobie­nia poczucia odpowiedzialności obywa­telskiej, uczyła szacunku dla własnego państwa, ułatwiała zapoznanie się z pro­gramami i działalnością organizacji po­litycznych i społecznych. Dla większości czytelników prasa stanowiła jedyne źró­dło wiadomości o sprawach lokalnych, krajowych, międzynarodowych.

Niestety, dalsze dzieje historycz­ne przerwały dwudziestoletni okres w rozwoju prasy polskiej w całym kra­ju. Brześć nad Bugiem, zajęty przez hitlerowców, a później komunistów, został wciągnięty na długie lata pod rządy władzy sowieckiej, gdzie wy­dawnictwa polskie nie miały żadnych szans na rozkwit.

 

LITERATURA Źródła archiwalne:

Państwowe Archiwum Obwodu Brzeskiego (PAOB),

1.     Zespół: Materiały o nadzore nad Pressom (fond 1, opis 8); Materiały o tipograficzeskoj promyszlennosti i peczati (fond 2, opis 1).

Pozycje zwarte:

1.     A. Paczkowski, Prasa Polska w latach 1918­-1939, Warszawa 1980.

2.     A. Sucheni-Grabowska itd., Polskie dzieje od czasów najdawniejszych do współczesności, Warszawa 1995.

3.     Rocznik miasta Brześcia na rok 1930, Brześć nad Bugiem 1929.

4.     Rocznik statystyczny Brześcia nad Bugiem na rok 1930, Brześć nad Bugiem 1929.

5.     W. Mondalski, Brześć Podlaski. Zarys geogra­ficzno-historyczny, Brześć n/Bugiem.

6.     Ehciok P.P., Kicajiey EK. i r.fl., IlaMHifb – Epocm, kh. I, MiHCK 1997.

 

Igor Demjaniuk,

Brześć-Lublin

 

 

Udostępnij na:

Musisz być zalogowany aby komentować Login