Samorząd lokalny w Łachwie

Samorząd lokalny w Łachwie – fragment książki Światosława Janoczkina „Nowe ustalenia dotyczące historii, architektury i samorządu lokalnego Łachwy w rejonie łuninieckim obwodu brzeskiego”

W fundamentalnej monografii profesora Aleksandra Gryckiewicza „Prywatne miasta Białorusi w XVI–XVIII wieku” (Mińsk, Nauka i Technika, 1975), na stronach 184 i 187, wśród miejscowości posiadających samorząd miejski wymieniona została również Łachwa.

Wybitny badacz odwołuje się do Ordynacji miejskiej, nadanej Łachwie przez Annę z Sanguszków Radziwiłłową, matkę Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła „Sierotki”, w 1726 roku. W dokumentach tych pojawiają się wzmianki o burmistrzach, wójtach, pisarzach miejskich, rajcach, ławnikach, mieszczanach oraz całej wspólnocie miasta Łachwy, co pozwala przypuszczać, że w prywatnym mieście Radziwiłłów funkcjonował samorząd miejski lub przynajmniej jego podstawowe instytucje. Niektórzy badacze idą jeszcze dalej, twierdząc, że w Łachwie w XVII–XVIII wieku istniał ratusz, będący siedzibą magistratu miejskiego. Przyjrzyjmy się jednak temu zagadnieniu bliżej.

Samorząd miejski, rozpowszechniony na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego między XIV a XVIII wiekiem, opierał się głównie na tzw. prawie niemieckim. Najbardziej znanymi jego odmianami były prawo magdeburskie, chełmińskie, lubeckie i inne. Podstawę funkcjonowania tych systemów stanowiły zbiory praw i norm wywodzących się z ziem niemieckich, później tłumaczone również na język polski. Wśród ważnych opracowań wymienia się dzieła Piotra Szczerbica i Bartłomieja Groickiego, takie jak „Speculum Saxonum” („Zwierciadło Saskie”) oraz „Ius Municipale” („Prawo miejskie”).

W najbardziej ogólnym ujęciu samorząd miejski oparty na prawie magdeburskim funkcjonował w następujący sposób: król lub wielki książę, a w przypadku miast prywatnych – właściciel miasta, nadawał miejscowości przywilej potwierdzający obowiązywanie prawa miejskiego. Na jego mocy miasto i jego mieszkańcy uzyskiwali status wolnej wspólnoty, częściowo wyłączonej spod jurysdykcji sądów państwowych lub właściciela dóbr.

Władza w mieście przechodziła z rąk królewskich urzędników, namiestników czy zarządców feudalnych do organów samorządu wybieranych przez samych mieszkańców. Na tym właśnie polegała istota samorządności.

W miastach budowano ratusze, będące siedzibą magistratu miejskiego. Magistrat składał się zwykle z dwóch kolegiów: ławy sądowej, kierowanej przez wójta i odpowiedzialnej za sprawy sądownicze, oraz rady miejskiej, pełniącej funkcje administracyjne i złożonej z rajców, na czele których stali burmistrzowie.

Wójt, który w XII–XIV wieku – w okresie kolonizacji ziem polskich na prawie niemieckim – sprowadzał osadników, zakładał miasta, otrzymywał od monarchy przywilej lokacyjny i sprawował władzę dożywotnio, w Wielkim Księstwie Litewskim stał się urzędem wybieralnym. Prawo wyboru wójta miasto nabywało od wielkiego księcia lub właściciela dóbr. Wójt był przewodniczącym magistratu i najwyższym urzędnikiem miejskim, a jego zastępcą był podwójci lub namiestnik wójta. Wraz z jedenastoma wybieranymi dożywotnio ławnikami pełnił funkcje sądownicze, co symbolicznie odnoszono do Chrystusa i jego jedenastu apostołów (bez Judasza).

Do obowiązków wójta należało również to, co dawniej rozumiano pod pojęciem „policji” w szerokim znaczeniu tego słowa – od prowadzenia dokumentacji i administracji po nadzór nad porządkiem publicznym oraz wykonywaniem kar. Część tych zadań mogła być powierzana magistratowi. O podobnym zakresie kompetencji wspominają wspomniane wcześniej dzieła „Speculum Saxonum” i „Ius Municipale”, najpierw funkcjonujące w języku niemieckim, a następnie tłumaczone na łacinę i język polski.

W tamtym okresie nie istniał jeszcze, opisany później przez Monteskiusza, wyraźny podział władz na ustawodawczą i wykonawczą. Mieszkańcy miasta posiadający nieruchomości i płacący podatki wybierali radę miejską, złożoną z rajców. Spośród nich wybierano na okres jednego roku burmistrzów, pełniących funkcję przewodniczących rady. Rada uchwalała lokalne przepisy i budżet, czuwała nad ich realizacją, zajmowała się gospodarką miejską, infrastrukturą oraz nadzorem nad działalnością rzemieślników i ich cechów, handlem oraz poborem podatków i opłat. Burmistrzowie odpowiadali również za kontrolę miar i wag, obieg dokumentów oraz politykę monetarną miasta.

Nadzór nad miastem ze strony wielkiego księcia lub magnata sprawowali jego namiestnicy – burgrafowie, nie ingerując jednak bezpośrednio w codzienne zarządzanie miastem.

Idea tego systemu była stosunkowo prosta. Wielki książę lub właściciel dóbr nie byli zainteresowani osobistym wykonywaniem funkcji sądowniczych, poborem podatków czy bieżącym administrowaniem poszczególnymi miastami. Rozumiano, że mieszkańcy najlepiej znają lokalne potrzeby i potrafią skuteczniej organizować życie swojej wspólnoty. Rolą właściciela pozostawało stworzenie odpowiednich warunków funkcjonowania miasta: zastąpienie pańszczyzny i danin rzeczowych podatkiem pieniężnym, ustanowienie terminów targów i jarmarków, przekazanie funkcji sądowniczych wójtowi, a poboru podatków magistratowi.

W praktyce właściciel miasta otrzymywał następnie określone dochody, rozpatrywał odwołania od wyroków sądu pierwszej instancji oraz wykonywał obowiązki, które wcześniej należały do feudała lub monarchy – przede wszystkim związane z obroną ziem i sprawami wojskowymi.

Podstawowymi organami władzy lokalnej w systemie samorządu miejskiego opartego na prawie niemieckim były: magistrat oraz wójt.

Magistrat stanowił główny organ samorządu miejskiego i obradował w ratuszu. W jego skład wchodziły rada miejska, złożona z rajców i odpowiedzialna za sprawy administracyjne, oraz ława miejska, skupiająca ławników i pełniąca funkcje sądownicze.

Wójt początkowo był mianowany przez wielkiego księcia, później jednak urząd ten stał się wybieralny lub mógł zostać wykupiony przez miasto. Wójt przewodniczył sądom miejskim i odgrywał kluczową rolę w funkcjonowaniu samorządu.

Do kompetencji magistratu należało prowadzenie spraw cywilnych i karnych, regulowanie handlu, targów i rzemiosła, kontrola nad działalnością cechów rzemieślniczych, zarządzanie mieniem miejskim, a także pobór podatków przeznaczonych zarówno na potrzeby miasta, jak i skarbu wielkoksiążęcego lub właściciela dóbr.

Prawo oparte na zasadach samorządu miejskiego tworzyło dla mieszczan odrębny status prawny, wyróżniający ich spośród szlachty i chłopów.

Prawo magdeburskie gwarantowało mieszkańcom miast wolność osobistą – mieszczanin nie był poddanym pańszczyźnianym – zapewniało ochronę własności prywatnej, umożliwiało prowadzenie handlu i działalności rzemieślniczej, a także dawało prawo do odwoływania się od wyroków do wyższych instancji sądów miejskich, które historycznie znajdowały się w Magdeburgu.

Warto podkreślić, że na obszarze Wielkiego Księstwa Litewskiego prawo magdeburskie nie było kopiowane mechanicznie, lecz dostosowywano je do miejscowych realiów. Adaptacja ta przejawiała się przede wszystkim w łączeniu norm prawa magdeburskiego z lokalnym prawem zwyczajowym, współistnieniu samorządu miejskiego z sądownictwem książęcym, szerokim wykorzystaniu języka starobiałoruskiego w dokumentach urzędowych oraz wpływie Statutów Wielkiego Księstwa Litewskiego z lat 1529, 1566 i 1588.

Do najważniejszych cech samorządu miejskiego funkcjonującego na ziemiach dzisiejszej Białorusi między XIV a XVIII wiekiem należały: przywilej miejski lub ordynacja miejska, nadające miejscowości samorząd lub jego elementy; przekazanie zarządzania miastem wybieralnym organom samorządowym; istnienie ratusza z urzędującym w nim magistratem i wójtem; zastąpienie części świadczeń rzeczowych i pańszczyzny podatkiem pieniężnym (czynszem); powierzanie funkcji sądowniczych wójtowi i ławnikom; rozwój organizacji cechowych rzemieślników i kupców oraz znacząca rola jarmarków i targów jako podstawowych wydarzeń życia gospodarczego miasta.

Czy podobne elementy samorządności funkcjonowały również w dawnej Łachwie? Odpowiedzi na to pytanie dostarcza analiza dokumentu archiwalnego o sygnaturze 1/354/0/23/t.87, s. 9 „Akta miejskie łachewskie”, przechowywanego w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie (AGAD).

21 stycznia 1608 roku Mikołaj Krzysztof Radziwiłł „Sierotka” nadał Łachwie Ordynację Miejską (Ustawa Miejska). Poniżej przytoczony został jej tekst według odpisu sporządzonego w 1727 roku.

Ustawa Mieszczanom Łachowskim według Inwentarza Xięcia Mości Pana Wojewody Wileńskiego Panom Dzierżawcom teraźniejszym Y napotem będącym podana Roku 1608 Miesiąca January 29 Dnia.

Mieszczanie Miasta Łachwy Podwody Konno Czołnem albo pieszą tylko za mil trzy powinni odprawować aniedaley.

Dań miodową swoją z Miasta Sami powinni do Nieświeża zaprowadzać Konno aboli wodą według dawnego zwyczaju swego.

Na niewodek zaś do stawa pode dworem w Tydzień dwa dni wychodzić mają kolejno według porządku swego.

Do zabicia Jazu na Przypiecie nie powinni chodzić,
Jak też drew, które Płytami ze Włości do Dworu przyprowadzają na opałę tedy i tych Mieszczanie nie powinni z wody na brzeg wyciągać, tylko Ciż Poddani którzy przyprowadzą mają wyciągać.

Uchody Rybne gdyby się ustęp jaki Zimo w Rzece Kopanku pokazał, A żaki co będą stawiali Mieszczanie Tedy na ten czas trzeciej Nocy razy trzy na Dwór mają Uchodywać tylko aniewięcej.

Cierkiew w Łachwie sami Mieszczanie mają oprawować zwyczajnie.
Do naprawienia Młyna i zasypowanie grobli, także na gwałt gdy ukażą Mieszczanie powinni będą wychodzić.

Ponieważ za bytności Syna Mego w Łachwie Włość Łachewska z Miastem w kontrowersji zostająca nie produkowała Dokumentów swoich, Miasto zaś tym Prawem zbraniało się y Zwyczaj powinności Swoich Stwierdzało, więc te Prawo do dalszej woli Syna Mego approbuję. Którego to Prawa Oryginał że jest Stary gdyby zginąć albo zedrzyć się miał, tedy te takowy walor i moc mieć powinno.

Dan w Białej dnia 20 Juny 1727 anno. Anna Xiężna Radziwiłłowa.

Przejdźmy teraz do dokumentu, który pozwolił profesorowi Aleksandrowi Gryckiewiczowi wysunąć wniosek o istnieniu samorządu miejskiego w Łachwie — prywatnym mieście Radziwiłłów.

Jest to przywilej (ordynacja) wydany przez Annę z Sanguszków Radziwiłłową dnia 14 października 1726 roku, opatrzony jej osobistą pieczęcią, zwaną „czarną pieczęcią” lub pieczęcią „Czarnej Pani” (zob. fotografia 40). Dokument ten uzupełnia Ustawę Miejską z 1608 roku.

Tekst rozpoczyna się bardzo podniośle, lecz jednocześnie wyraźnie zachęca, by zapoznać się z całością zarówno oryginału, jak i przekładu, zamieszczonych poniżej.

Anna z Xiążąt Lubartów Sanguszkówna Radziwiłłowa

Xiężna na Ołyce, Nieświeżu, Birżach y Dubinkach, Słucku, Kopylu y Klecku, Hrabina na Mirze, Szydłowcu, Krotach y Białej, Kanclerzyna Wielka W. Xtwa Litt°, Kamieńska, Krzyczewska, Człuchowska, Kaniewska etc. Starościna.

Wszem wobec i każdemu z osobna, komu o tym wiedzieć należy, do wiadomości podaję. Osobliwie Burmistrzom, Wójtom, Pisarzom, Raycom całego Miasta Łachwy, Mieszczanom, Tudzież Włości Łachewskiej, Ławnikom, Nakaznikom, Pracowitym Mużom y Całej Gromadzie. Iż wiedząc, Prawa onych z dawna od J.O.O. Xiążąt Ichmości Radziwiłłów włości całej nadane, w niczym onego nie naruszając teraźniejszym moim pisanym ordynansem,

Pierwsza to iż miasto do Podatków Gromadzkich składkę czynić powinno, jako to Raytarszczyznę trzecią część według dawnych Ustaw y Zwyczajów wypłacać pieniędzy Mieszczanie do Gromady powinni.

Zboża zaś na stronę do cudzych miast wywozić y (s)przedawać nie powinni, ponieważ Aręndarz jest tanti (łac. – obowiązek opłaty pewnej kwoty); wszystkie płacić Wam zboża. Pomieniony zaś Arendarz powinien płacić tą ceną zboże w Łachwie, jako będzie na ten czas w Dawidgródku y Kożangródku.

Woski też także nigdzie nie powinny być (s)przedawane, ponieważ na moyą własną potrzebę Zamkową skupuje Arendarz.

Gorzałka przed czasy była kwarta (1 kwarta = 1/4 garnca; 4,5 l = 1,13 litra) groszy osiem, tańsze zboże było, a teraz zaś jest droższe, dlatego zwyż nad osm groszy cztery szelęgi na kwarcie Arendarzowi brać pozwalam, Miara zaś aby była sprawiedliwa i Cechowana. Jednak to jako zadawając jeżeli zboże do swej tanności przyjdzie, znowu powinno być kwarta po groszy osm.

Stroty (drewno utracone, uszkodzone lub zmarnowane albo rozbite podczas spławu) jako z dawna dawien nie bywało do Arendy, tak i teraz od onej uwalniam, przy tym drew wożenie to nie jest powinność, chyba kto ze swojego domu ilu przywiezie do arendy (?) od tego uwalniam y nie pozwalam.

Który to ordynans mój dla lepszej wiary i pewności przy zwykłej pieczęci podpisany.

Dan w Niechniewiczach 14 8bris (Octobris) 1726 An. A X Radziwiłłowa.

Uzupełnieniem do Ustawy Miejskiej oraz ordynacji Anny Radziwiłłowej stała się analiza inwentarzy Łachwy, zawierających szczegółowe opisy ulic, zabudowy, zawodów wykonywanych przez mieszkańców oraz ich powinności.

Jakie elementy prawa magdeburskiego rzeczywiście występowały w systemie zarządzania Łachwą?

Formalnie istniała Ustawa Miejska, przepisywana z inwentarza do inwentarza jako integralna część obowiązków mieszkańców miasta.

W swoim przywileju Anna z Sanguszków Radziwiłłowa zwracała się do burmistrzów, wójtów, pisarzy, rajców oraz ławników całego miasta Łachwy.

Jednocześnie jednak Ustawa Miejska nie wprowadzała pełnego samorządu miejskiego, a jedynie przyznawała mieszkańcom Łachwy pewne przywileje i ulgi w porównaniu z chłopami pańszczyźnianymi zamieszkującymi inne miejscowości należące do tej samej włości.

Do takich uprawnień należało m.in. ograniczenie obowiązku odbywania podwód i przewozów do odległości trzech mil, obowiązek połowu ryb niewodem w stawie dworskim jedynie dwa razy w tygodniu (przez pozostałe dni obowiązek ten spoczywał na chłopach z innych wsi łachewskiej włości), a także zwolnienie mieszkańców z obowiązku tzw. „zabijania jazu”, czyli połowu jesiotrów dla właścicieli majątku na Prypeci.

Mieszczanie nie byli również zobowiązani do wyciągania na brzeg drewna spławianego rzekami do dworu i folwarku – obowiązek ten należał do chłopów pańszczyźnianych.

Zimowe i nocne połowy ryb zobowiązywały mieszkańców miasta do oddawania właścicielowi majątku co trzeciej części połowu, podczas gdy chłopi oddawali całość złowionych ryb, z których zarządca dóbr mógł – choć nie musiał – przydzielić im część według własnego uznania.

W analizowanych dokumentach brakuje jednak bezpośrednich dowodów na istnienie w Łachwie pełnoprawnego samorządu miejskiego funkcjonującego według zasad prawa magdeburskiego. Wspomniane instytucje i urzędy pojawiają się w źródłach, lecz same dokumenty nie potwierdzają jednoznacznie działania klasycznego modelu samorządu miejskiego.

Anna Radziwiłłowa najwyraźniej, myśląc perspektywicznie i z myślą o przyszłości, wymieniła wśród adresatów swojej ordynacji burmistrzów, ławników i rajców. W rzeczywistości jednak niemal w każdej miejscowości należącej do włości funkcjonowali wójtowie lub ciwuni (tiuni), których obowiązki obejmowały nadzór nad wykonywaniem pańszczyzny oraz poborem podatków i innych powinności.

Ani wójt, ani ciwun w Łachwie nie byli wybierani przez mieszkańców – stanowiska te miały charakter nominowany, co oznacza, że obsadzali je właściciele dóbr lub zarządcy majątku.

Za osoby mogące jedynie w pewnym stopniu przypominać rajców miejskich uznać można wzmiankowanych w niektórych XVIII-wiecznych inwentarzach oraz „dokumentach miejskich Łachwy” „mężów zacnych” (mężów szanowanych, poważanych). Mogli oni zbierać się na narady lub występować z suplikami – skargami, prośbami albo zobowiązaniami dotyczącymi opłat i odroczeń czynszu czy innych podatków – kierowanymi do właściciela majątku lub jego zarządcy.

W dwóch dokumentach z 1716 roku zachował się wykaz takich „mężów zacnych” z włości łachewskiej:

Misko Łusewicz — wójt miasta Łachwy,
Wołodyźko Szkilewicz — starszy (mistrz) łachowski,
Prokop Pilipowicz — wójt wsi Lubiań,
Siergiej Ławnikowicz — wójt Łachówki,
Andrzej Płoszkowicz — wójt Sienkowszczyzny (Sinkiewicz),
Fiodor Łotuszko — wójt Sitnicki,
O. Szankonowicz — wójt Wełucki,
Iwan Pososzko — wójt Siemigostycz,
Ułas Ławnikowicz — wójt Zasłucza,
Ławruk Kowalewicz — wójt Łobaczyński,
Ciereszko Czumak — wójt Ozernicki,
Iwan Skibowicz — wójt Wolański (Krasna Wola),
Lewon Wasiuchnowicz — wójt Maleszewski,
Hrehory Rozgonowicz — duchowny cerkwi łachewskiej,
Szmul Tatarski — mieszczanin z Łachwy.

W inwentarzach majątku Łachwa z lat 1730, 1742 i 1743, a także w instrukcjach przeznaczonych dla ekonomów i zarządców dóbr, znajduje się punkt 9 o następującej treści:

„Ciwunów, wójtów i podwójskich, obecnie ustanowionych, nie wolno usuwać aż do przyszłej komisji, chyba że dopuściliby się kradzieży lub innych nadużyć podczas pełnienia powinności. W takim przypadku, po zebraniu innych wójtów i zwierzchnika włości wraz z «mężami zasłużonymi», należy sprawę poświadczyć i poddać publicznej karze, a następnie zachować ją do rozpatrzenia przez przyszłą komisję.”

Z zapisu tego wynika, że rada złożona z wójtów łachewskiej włości oraz „mężów zasłużonych” mogła pełnić pewne funkcje sądownicze wobec wójta lub ciwuna oskarżonego o kradzież czy nadużycia. Dokumenty nie wyjaśniają jednak, na czym dokładnie polegała wspomniana „publiczna kara”. Można przypuszczać, że chodziło raczej o stosowanie lokalnego prawa zwyczajowego, a nie norm wynikających ze Statutu Wielkiego Księstwa Litewskiego czy prawa magdeburskiego.

Dokumenty te świadczą również o tym, że ciwuni, wójtowie oraz ich zastępcy – podwójscy – nie byli wybierani przez mieszkańców, lecz powoływani przez właściciela dóbr lub zarządcę majątku, o czym świadli określenie: „obecnie ustanowieni”.

Pod koniec XVIII wieku znaczenie wójtów i lokalnych rad wyraźnie zmalało. Potwierdza to punkt 10 analogicznej instrukcji zamieszczonej w inwentarzu majątku Łachwa z 1785 roku, który wskazuje:

„Ciwunów, wójtów, przedstawicieli włości i miasta, a także pasterzy dworskich, gospodarczy i inne osoby pozostające do dyspozycji pana ekonoma, należy utrzymywać w gotowości do wykonywania poleceń, dbając przede wszystkim o należyte zabezpieczenie majątku.”

Trudno nie zauważyć wymowy tego zapisu – nie ma już mowy o komisjach ani radach „mężów zasłużonych”. Sama konstrukcja przepisu, stawiająca wójtów obok dworskich pasterzy i służby gospodarczej, sugeruje, że urzędy te stopniowo traciły znaczenie i coraz bardziej stawały się elementem administracji majątku ziemskiego, a nie organami lokalnej samorządności.

Łachwa – obowiązki wójtów i brak dowodów na funkcjonowanie samorządu miejskiego.

W inwentarzu łachewskim z 1764 roku znajduje się osobny rozdział zatytułowany „Powinności Wójta Włościowego i innych”, opisujący przypadki pobierania przez wójtów pieniędzy lub towarów na własne potrzeby – praktyki wyraźnie zakazane.

Wśród obowiązków wójtów wymieniono jedynie zbieranie od mieszkańców podatku podymnego oraz tzw. rajtarszczyzny, czyli świadczenia przeznaczonego na utrzymanie wojsk prywatnych, a także dostarczanie tych należności do dworu we wskazanym terminie.

Inne kompetencje, przede wszystkim funkcje sądownicze, które mogłyby świadczyć o istnieniu lokalnego samorządu miejskiego lub urzędu o charakterze magistrackim, nie zostały w dokumencie wymienione. Najprawdopodobniej po prostu ich nie było.

Dokument zawiera również szczegółowe zestawienia kwot – podanych w złotych i groszach – które wójtowie miasta Łachwy (z rozróżnieniem na ludność chrześcijańską i żydowską) oraz dwunastu wsi łachewskiej włości, w tym Zasłucza i Jurkowicz, zobowiązani byli pobierać od mieszkańców swoich miejscowości „jedną ratą”, czyli w formie jednorazowej opłaty.

W zachowanych materiałach archiwalnych nie ma żadnych informacji potwierdzających istnienie w Łachwie ratusza lub magistratu miejskiego.

Powróćmy do przywileju Anny z Sanguszków Radziwiłłowej, wydanego dla Łachwy 14 października 1726 roku. Czy zawiera on cechy świadczące o istnieniu samorządu miejskiego?

W warstwie formalnej – poprzez sposób adresowania dokumentu i jego uroczysty charakter – można dostrzec pewne odniesienia do instytucji miejskich. Jednak treść samego dokumentu nie potwierdza funkcjonowania pełnoprawnego samorządu.

W przywileju brak zapisów dotyczących organizacji cechowych rzemieślników, a w Łachwie nie odnotowano jarmarków ani targów miejskich. Co więcej, omawiana ordynacja w praktyce ograniczała swobodę handlu, nakazując prowadzenie sprzedaży za pośrednictwem żydowskich arendarzy związanych z Radziwiłłami, uprawnionych do skupowania towarów przeznaczonych następnie do dalszej odsprzedaży.

Warto podkreślić, że w prywatnym mieście Łachwie, mimo zapisów zawartych w ustawach miejskich i innych dokumentach, utrzymywały się pańszczyzna oraz daniny rzeczowe – m.in. miodowa, konopna i inne świadczenia. Tymczasem pańszczyzna i pełny samorząd miejski oparty na prawie magdeburskim zasadniczo się wykluczały.

W Łachwie obowiązek pańszczyzny stał się powszechny od drugiej połowy XVII wieku. Już w inwentarzu z 1677 roku pojawiają się wzmianki o obowiązku przymusowej pracy przy podlewaniu ogrodów dworskich obsadzonych kapustą.

W 1727 roku zakres pańszczyzny został rozszerzony – poza pracami ogrodowymi obejmował również przymusowy zasiew pól dworskich, choć dokument nie określał jeszcze liczby dni roboczych.

Największe obciążenia pańszczyźniane przypadły na okres rządów Radziwiłła Rybeńki i jego syna Panie Kochanku. Do 1743 roku obowiązek pańszczyzny objął już w pełni mieszkańców Łachwy. Od jednego gospodarstwa posiadającego pełny łan ziemi wymagano 3–4 dni pańszczyzny tygodniowo.

Ludność żydowska oraz szlachta nie odrabiały pańszczyzny, lecz uiszczały podwyższony czynsz pieniężny. Pańszczyzna mieszkańców miasta miała jednak pewne ograniczenia – nie obejmowała prac związanych z wyrębem lasu ani koszeniem siana, natomiast dotyczyła m.in. żniw, podlewania ogrodów, ubijania masła czy innych prac gospodarczych.

Dla porównania, na przykładzie wsi Łobaczyn widać, że chłopi odrabiali jeszcze większe powinności – 4–6 dni pracy pańszczyźnianej tygodniowo z jednego gospodarstwa, a ponadto zobowiązani byli do wykonywania tzw. „tałek”, czyli kobiecych powinności związanych głównie z pracami włókienniczymi i przędzalniczymi.

Do 1764 roku liczba dni pańszczyzny przypadających na mieszkańców Łachwy wzrosła do 5–6 i więcej dni tygodniowo. Łącznie dawało to około 554,5 dnia pracy pańszczyźnianej tygodniowo w skali całego miasta. Nawet wójt miasta, Nikifor Łusewicz, zobowiązany był do odrabiania 9 dni pańszczyzny tygodniowo ze swojego gospodarstwa.

Dla porównania warto zaznaczyć, że w niektórych wsiach włości łachewskiej liczba dni pańszczyzny dochodziła do 10 dni tygodniowo z jednego gospodarstwa. Różnica ta nie wynikała jednak z istnienia samorządu miejskiego w Łachwie, lecz raczej z faktu, że mieszkańcy miasta dysponowali przeciętnie mniejszymi areałami ziemi uprawnej niż chłopi pańszczyźniani.

W latach 1780–1790, według inwentarza z 1791 roku, wymiar pańszczyzny wynosił już 12 dni tygodniowo z jednej włóki ziemi. Na jednej włóce znajdowały się zazwyczaj dwa gospodarstwa (dymy), co oznaczało średnio 6 dni pańszczyzny tygodniowo przypadających na jedno gospodarstwo.

W XVIII wieku obserwować można było stopniowe zanikanie dawnych przywilejów miejskich. Zwiększył się zasięg obowiązkowych podróży mieszkańców – z 3 do 4 mil. Mieszczanie zostali zobowiązani do wyciągania drewna spławianego rzekami na brzeg, mimo że obowiązek ten wcześniej znosiła Ustawa Miejska z 1608 roku.

Jednocześnie rosła skala pańszczyzny – początkowo ograniczona do określonych prac gospodarczych, z czasem przekształciła się w pełny system obowiązkowej pracy na rzecz właściciela dóbr, hamujący rozwój nowoczesnych stosunków gospodarczych oraz ograniczający rozwój prywatnych miast.

Autor opracowania przywołuje również zestawienia powinności mieszkańców Łachwy z inwentarzy z lat 1672 i 1791, proponując porównanie zmian, jakie zaszły na przestrzeni niespełna 120 lat. Zwraca uwagę fakt, że podatek podymny oraz rajtarszczyznę (świadczenie na utrzymanie wojsk prywatnych) płacili nawet duchowni z Łachwy, Sitnicy i Sienkiewicz.

Podsumowując powyższe rozważania, należy zauważyć, że mimo obecności w Łachwie pewnych elementów przypominających samorząd miejski – takich jak Ustawa Miejska, częściowe ulgi podatkowe dla mieszczan, funkcjonowanie wójtów oraz rad złożonych z „mężów zasłużonych”, które okazjonalnie mogły uczestniczyć w rozstrzyganiu sporów – nie doszło tu do rzeczywistego przekazania władzy organom wybieranym przez mieszkańców.

Nie nastąpiło również zastąpienie świadczeń rzeczowych i podatków naturalnych czynszem pieniężnym, co było jedną z istotnych cech samorządów funkcjonujących na prawie magdeburskim.

W Łachwie nie powstał ratusz, który stanowiłby siedzibę wójta i magistratu miejskiego.

Funkcje sądownicze nie zostały przekazane wójtom ani ławnikom – nadal sprawowali je zarządcy dóbr, ekonomi oraz sami właściciele majątku, czyli przedstawiciele władzy feudalnej.

I wreszcie – pańszczyzna oraz ograniczenie swobody handlu i organizowania jarmarków całkowicie osłabiły ideę samorządu miejskiego w prywatnym mieście Łachwie.

W praktyce oznacza to, że choć Łachwa zachowała pewne zewnętrzne cechy miejskiej organizacji, trudno mówić o funkcjonowaniu pełnoprawnego samorządu lokalnego w rozumieniu prawa magdeburskiego.