Kamieniec nad Leśną – miasto pamiętające czasy Giedymina i Jagiełły

Kamieniec nad Leśną jest dziś miastem rejonowym w obwodzie brzeskim na Białorusi. W przeszłości był ważnym grodem obronnym, ośrodkiem starostwa królewskiego, a później także dóbr ziemskich. Jego historia sięga XIII wieku i wiąże się z dziejami księstwa włodzimiersko-wołyńskiego, Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Założenie Kamieńca przypisuje się księciu włodzimiersko-wołyńskiemu Włodzimierzowi Wasylkowiczowi (1248–1288), zwanemu Filozofem. Według Latopisu Ipatiewskiego w 1276 roku wysłał on budowniczego Oleksę, aby wybrał miejsce pod nowy gród nad rzeką Leśną. W drugiej połowie XIII wieku powstała tu również murowana wieża obronna, znana jako Słup Kamieniecki, stanowiąca najważniejszy element systemu obronnego grodu.

Wieżę Kamieniecka oraz miasto Kamieniec Litewski nad rzeką Leśną. Napoleon Orda

Kamieniec początkowo należał do księstwa włodzimiersko-wołyńskiego. W XIV wieku znalazł się pod panowaniem litewskim. Prawdopodobnie po 1340 roku ziemię brzeską wraz z Kamieńcem przejął książę Kiejstut, syn Giedymina. Jej przynależność do jego władztwa potwierdził traktat zawarty w 1366 roku z królem Kazimierzem Wielkim. W drugiej połowie XIV wieku Kamieniec kilkakrotnie doświadczał najazdów krzyżackich.

W czasach Jagiełły i Witolda Kamieniec pozostawał ważnym ośrodkiem administracyjnym i rezydencjonalnym. W grudniu 1409 roku Władysław Jagiełło i wielki książę Witold przyjęli tu wysłannika Aleksandra V, wybranego na papieża podczas soboru pizańskiego. W 1421 roku w Kamieńcu przebywał francuski podróżnik Gilbert de Lannoy, który spotkał tu Witolda. Władcy odwiedzali również pobliską Puszczę Białowieską, słynącą z bogactwa zwierzyny łownej.

Kamieniec był ośrodkiem starostwa niegrodowego, należącego do królewskich dóbr stołowych.

W 1500 roku zamek kamieniecki bezskutecznie atakowały oddziały tatarskie chana Mengli Gireja. Trzy lata później, 26 czerwca 1503 roku, król Aleksander Jagiellończyk nadał Kamieńcowi prawa miejskie magdeburskie.

W XVII wieku miasto stopniowo traciło dawne znaczenie. Przyczyniły się do tego zniszczenia wojenne oraz zmiany przebiegu i znaczenia szlaków komunikacyjnych i handlowych. Kamieniec poważnie ucierpiał podczas wojny polsko-rosyjskiej w latach 1654–1667. Skala zniszczeń była tak duża, że w 1661 roku sejm zwolnił jego mieszkańców na cztery lata z części podatków.

Po rozbiorach Rzeczypospolitej Kamieniec znalazł się w granicach Imperium Rosyjskiego. W XIX wieku funkcjonowała nazwa Kamieniec Litewski, odróżniająca miasto od innych miejscowości o tej samej nazwie. Odbywały się tu wówczas trzy jarmarki rocznie.

W okresie międzywojennym Kamieniec Litewski należał do powiatu brzeskiego województwa poleskiego i był siedzibą gminy.

Z Kamieńcem związanych było wiele wybitnych postaci. Urodził się tu Michał Karpowicz (1744–1803), duchowny, kaznodzieja, publicysta i działacz polityczny, profesor Szkoły Głównej Wielkiego Księstwa Litewskiego, związany również ze środowiskiem akademickim Krakowa. Był zwolennikiem reform Rzeczypospolitej i idei głoszonych przez Tadeusza Kościuszkę.

Z historią i kulturą okolic Kamieńca wiążą się również nazwiska pisarza i poety Placyda Jankowskiego (1810–1872), Edwarda Puzyny (1878–1949), historyka i działacza politycznego Wsiewołoda Ignatowskiego (1881–1931) oraz Włodzimierza Stelmacha (ur. 1910).

Zamek

O istnieniu zamku w Kamieńcu wspominał w swoich zapiskach XV-wieczny francuski podróżnik Gilbert de Lannoy. Szczegółowe informacje o późniejszej zabudowie zamkowej zachowały się przede wszystkim w dawnych inwentarzach i opisach architektonicznych.

Według inwentarza z 1635 roku zamek kamieniecki przypominał magnacką rezydencję, składającą się z drewnianych budynków mieszkalnych i gospodarczych, otoczoną stosunkowo prostym systemem umocnień. Zespół zabezpieczały ziemny wał i fosy, przez które od strony miasta prowadził most. Zamek znajdował się nad rzeką Leśną, niedaleko murowanej wieży z XIII wieku, która nie była już wówczas bezpośrednio włączona w jego system obronny.

W centrum założenia stał dwukondygnacyjny pałac o cechach architektury renesansowej, z arkadową galerią na głównej elewacji. Na teren zamku prowadziła dwukondygnacyjna brama nakryta czterospadowym dachem. Na jej parterze mieściły się pomieszczenia gospodarcze i izba straży, a na piętrze – sala z otwartą galerią i balustradą. W pobliżu bramy znajdowały się dwa skrzydła mieszkalne, kuchnia oraz zabudowania gospodarcze.

Parter pałacu obejmował pomieszczenia reprezentacyjne i mieszkalne oraz sień. Główną część reprezentacyjną stanowiła przestronna sala z ośmioma oknami i kominkiem. Przy sieni znajdowała się izba z trzema oknami, zwana „bokówką”. Część mieszkalna składała się z dwóch izb i trzech komór. W obrębie zespołu znajdowały się również browar oraz duży, dwukondygnacyjny spichlerz.

Od drugiej połowy XVII do początku XVIII wieku założenie zamkowe stopniowo się zmieniało. Rozbudowano system umocnień drewniano-ziemnych, wznosząc szańce, wały i ostrogi. Przebudowano także pałac, który stał się dwukondygnacyjną budowlą o układzie amfiladowym, z gankiem wspartym na słupach. Za pałacem znajdowały się skrzydła mieszkalne i zabudowania gospodarcze.

Na przedzamczu stało ponad 40 domów zamkowej czeladzi. Łączyło się ono z zamkiem drewnianym mostem zwodzonym i dwiema bramami. W obrębie bramy zamkowej znajdowały się pomieszczenia wykorzystywane jako więzienie, a na górnej kondygnacji – sala z otwartą galerią.

Na początku XVIII wieku zespół pałacowo-zamkowy ponownie przebudowano. Zachowano zewnętrzne umocnienia, obejmujące fosę, wał i drewnianą palisadę, a także dwukondygnacyjną bramę. Naprzeciwko niej wzniesiono nowy, drewniany, dwukondygnacyjny pałac z gankiem nakrytym dwuspadowym dachem. Budowlę wieńczyły trzy wieże. Drzwi zdobiły ornamenty, a wnętrza – tapety i boazerie wykonane z różnobarwnych desek. W pobliżu bramy znajdowały się kuchnia i zabudowania gospodarcze.

Poza obrębem umocnień, nad brzegiem Leśnej, stały dwukondygnacyjny spichlerz i browar. W pobliżu pałacu oraz Wieży Kamienieckiej mieściły się stajnie, składy, chlewy i inne zabudowania gospodarcze, a także pomieszczenia dla służby. Przy wieży znajdowały się ponadto zamkowe ogrody i sad.

Zamek, wielokrotnie przebudowywany i odbudowywany po wojennych zniszczeniach, istniał jeszcze w XVIII wieku. W źródłach wzmiankowany jest w 1771 roku. W późniejszym okresie stopniowo tracił znaczenie, a jego pozostałości przetrwały do początku XIX wieku. Do naszych czasów nie zachowały się zabudowania dawnej rezydencji.

Wieża Kamieniecka

Wieża Kamieniecka, zwana również Kamiennym Słupem, jest jednym z najcenniejszych zabytków średniowiecznej architektury obronnej na terenie dzisiejszej Białorusi. Wzniesiona w drugiej połowie XIII wieku, prawdopodobnie między 1276 a 1288 rokiem, stanowiła główny murowany element systemu obronnego Kamieńca.

Budowle tego typu określa się mianem donżonów. Pełniły funkcje obronne, a w razie zagrożenia służyły mieszkańcom zamku jako miejsce schronienia.

Powstanie wieży wiąże się z działalnością księcia włodzimiersko-wołyńskiego Włodzimierza Wasylkowicza, zwanego Filozofem, który zlecił budowniczemu Oleksie założenie nowego grodu nad Leśną. Kamieniec miał strzec północnych granic księstwa i zabezpieczać ważne szlaki komunikacyjne.

W Latopisie Ipatiewskim pod rokiem 1276 zapisano:

„I potem Bóg podsunął księciu Włodzimierzowi dobrą myśl, aby gdzieś za Brześciem założyć gród… I posłał Włodzimierz męża roztropnego, imieniem Oleksa, który jeszcze za jego ojca wiele grodów wzniósł. I posłał Włodzimierz z nim miejscowych ludzi w górę rzeki Leśnej, aby znaleźli odpowiednie miejsce pod budowę grodu. Ci zaś znaleźli takie miejsce i przybyli do księcia, aby mu o nim opowiedzieć. Książę sam udał się tam z bojarami i upodobał sobie miejsce nad brzegiem rzeki Leśnej. Wykarczowali więc las i założyli tam gród, który nazwał Kamieńcem, ponieważ ziemia była tam kamienista”.

O budowie wieży w tym samym latopisie, pod rokiem 1289, zapisano:

„Książę zaś Włodzimierz za swego życia wiele grodów zbudował po ojcu swoim. Zbudował Brześć. A za Brześciem wzniósł gród na pustym miejscu, zwanym Leśną, i nadał mu nazwę Kamieniec… Wzniósł w nim kamienną wieżę… zadziwiającą wszystkich, którzy ją oglądali…”.

Wzmianka ta stanowi część opisu dokonań zmarłego księcia i nie oznacza, że wieżę wzniesiono dopiero w 1289 roku.

Drewniane umocnienia nowego grodu obejmowały trzy baszty, wały ziemne i fosę. Z czwartej strony naturalną ochronę zapewniała rzeka. W centrum założenia wznosiła się murowana wieża obronna.

Wieża ma kształt cylindryczny. Jej średnica zewnętrzna wynosi około 13,5 m, a wewnętrzna około 8 m. Grubość murów sięga 2,5 m, natomiast wysokość budowli od fundamentów wynosi około 30 m. Do jej wzniesienia wykorzystano cegłę palcówkę, stosowaną w średniowiecznym budownictwie na obszarze Europy Środkowej i Wschodniej.

Wieża Kamieniecka na starej pocztówce, POLONA

Wieża ma pięć kondygnacji. Na pierwszej znajdują się dwa otwory strzelnicze, na drugiej i trzeciej – po trzy, a na czwartej – dwa otwory strzelnicze oraz niewielki otwór drzwiowy.

Strzelnice dolnych kondygnacji są wąskie, szczelinowe i rozszerzają się ku wnętrzu, co umożliwiało prowadzenie ostrzału z łuków. Pomiędzy kondygnacjami znajdują się płaskie spoczniki.

Czwarta kondygnacja od strony rzeki wyróżnia się dużym otworem strzelniczym. Pod nim zachowały się ślady po wspornikach dawnego wykusza, wskazujące na istnienie w tym miejscu wysuniętej konstrukcji obronnej.

Nad piątą kondygnacją zachowały się pozostałości ceglanego sklepienia kopulastego, wspartego na promieniście ułożonych żebrach. Prawdopodobnie niegdyś zdobiły je niewielki gzyms wspornikowy i wąski pas dekoracyjny biegnący wokół ściany.

Pierwotnie poszczególne kondygnacje łączyły drewniane schody. Z piątej kondygnacji na pomost bojowy prowadziły dwa wąskie, kamienne biegi schodowe. Jeden z nich, umieszczony wewnątrz grubości muru, prowadzi na dach, gdzie znajdował się punkt obserwacyjny.

Każdy ząb blankowania miał otwór strzelniczy, wykorzystywany prawdopodobnie do obrony wieży i grodu. Pierwotnie budowlę nakrywał drewniany dach namiotowy. W jej ścianach zachowały się cztery otwory służące do odprowadzania wody.

Rozwiązania architektoniczne Wieży Kamienieckiej są na tyle oryginalne, że trudno jednoznacznie przyporządkować ją do któregoś ze znanych typów budowli obronnych z okresu przejściowego między romanizmem a gotykiem.

Wieża wykazuje również cechy architektury gotyckiej, między innymi ostrołukowe i trójlistne otwory. Jej wysokie, wąskie strzelnice na dolnych kondygnacjach prawdopodobnie skłoniły badacza W. Susłowa do określenia budowli mianem przykładu „fantastycznej architektury”.

Kamieniec Litewski od strony rzeki Leśnej, orda.of.by

Przez ponad 700 lat wieża przetrwała liczne oblężenia, najazdy i klęski żywiołowe. Kamieniec leżał na ważnych szlakach strategicznych i handlowych, dlatego wielokrotnie stawał się miejscem starć zbrojnych. W kolejnych stuleciach, od XV do XIX wieku, w sąsiedztwie wieży wznoszono, niszczono i odbudowywano zespoły pałacowo-zamkowe.

Z biegiem czasu wieża traciła znaczenie obronne i stopniowo popadała w zaniedbanie. W 1897 roku poddano ją częściowym pracom restauratorskim. Dwa lata później, w 1899 roku, na zlecenie Komisji Archeologicznej budowlę zbadał i wykonał jej pomiary W. Susłow.

Kolejne prace restauratorskie prowadzono w latach 1903–1905 pod kierunkiem architekta P. Pokryszkina. Odsłonięto wówczas pierwszą kondygnację wieży, zasypaną przez stulecia trzymetrową warstwą ziemi. Wokół budowli usypano również nowy wał.