Nieśwież kojarzy się przede wszystkim z Radziwiłłami, ich słynną rezydencją i kościołem Bożego Ciała. Tymczasem w samym sercu miasta, w zabytkowym ratuszu, mieści się muzeum, które pozwala poznać zupełnie inną stronę jego historii. Zamiast opowieści o magnackich rezydencjach znajdziemy tu świadectwa życia dawnych mieszczan, działalności miejskich urzędów, handlu i rzemiosła. Wśród eksponatów są zarówno dokumenty i przedmioty związane z funkcjonowaniem magistratu, jak i rzeczy codziennego użytku sprzed kilku stuleci.
Nieświeski ratusz należy do najstarszych zachowanych budowli tego rodzaju na Białorusi. Jego historia sięga 1586 roku, kiedy król Stefan Batory nadał miastu prawo magdeburskie. Przywilej podpisany 23 kwietnia w Grodnie zapewniał mieszczanom określone uprawnienia samorządowe i sądownicze. Niedługo później właściciel Nieświeża, Mikołaj Krzysztof Radziwiłł „Sierotka”, zobowiązał władze miejskie do wzniesienia murowanego ratusza.
Przez stulecia budynek stanowił administracyjne i handlowe centrum miasta. W jego piwnicach znajdowało się więzienie, na parterze mieściły się kramy, waga miejska, pomieszczenia straży oraz magazyny broni i sprzętu przeciwpożarowego. Piętro zajmował magistrat z salą posiedzeń rady miejskiej, sądem, kancelarią, archiwum, skarbcem oraz gabinetami wójta i burmistrzów. To tutaj rozstrzygano spory, podejmowano decyzje dotyczące miejskich finansów, handlu i porządku publicznego.
Losy ratusza odzwierciedlają burzliwą historię Nieświeża. Szczególnie dotkliwy okazał się pożar w 1836 roku, który poważnie uszkodził budynek, zwłaszcza pomieszczenia na piętrze. W następnych dziesięcioleciach zmieniały się jego funkcje. Przez pewien czas mieściła się tu nawet cerkiew prawosławna, a jedno z pomieszczeń wykorzystywano do przedstawień teatralnych i występów iluzjonistów. W okresie międzywojennym w ratuszu działały starostwo powiatowe, policja i władze miejskie. Po II wojnie światowej urządzono w nim dom kultury, później Pałac Pionierów i Uczniów oraz bibliotekę dziecięcą.
Dopiero gruntowna renowacja przeprowadzona w latach 1997-2004 przywróciła ratuszowi historyczną sylwetkę. W odnowionych wnętrzach urządzono ekspozycję muzealną poświęconą dawnemu samorządowi miejskiemu oraz kulturze i życiu codziennemu mieszkańców Nieświeża.
Zwiedzanie muzeum jest zarazem podróżą w czasy, gdy miasto posiadało własną radę, sąd i skarbiec. Reprezentacyjne sale, z drewnianymi stropami, żyrandolami, portretami i dawnymi meblami, przywołują atmosferę magistratu sprzed kilku stuleci. Wśród prezentowanych materiałów znajdują się dokumenty i księgi przypominające o prawach i obowiązkach mieszczan, a także o działalności urzędników zarządzających miastem.
Szczególnie ciekawa jest opowieść o dawnym skarbcu miejskim. Jak dowiadujemy się z muzealnej ekspozycji, znajdował się on w niewielkich pomieszczeniach wieży ratuszowej, ponad jej parterem. Takie usytuowanie zapewniało większe bezpieczeństwo przechowywanym tam kosztownościom. W skarbcu znajdowały się nie tylko pieniądze i cenne przedmioty należące do miasta, lecz także symbole władzy miejskiej, wykorzystywane podczas uroczystości. Przechowywano tam również majątek osieroconych niepełnoletnich mieszkańców, pozostający pod opieką magistratu. Pieniądze i kosztowności składano w dużych skrzyniach.
Jednym z eksponatów przyciągających uwagę jest bogato zdobiona skrzynia pochodząca z Francji, datowana na drugą połowę XVI wieku. Wykonana z drewna i metalu, ozdobiona misterną snycerką, służyła do przechowywania przedmiotów codziennego użytku i kosztowności. Stanowi interesujący przykład dawnego rzemiosła artystycznego, a jednocześnie pomaga wyobrazić sobie, jak zabezpieczano cenne przedmioty w czasach, gdy nie istniały jeszcze współczesne sejfy.
Wśród muzealnych zbiorów szczególne miejsce zajmuje skarb monet odkryty podczas wykopalisk archeologicznych w Nieświeżu w 2002 roku. Znalezisko liczy aż 1882 monety z XVII i XVIII wieku, wśród których znajdują się szelągi, szylingi, kopiejki i półtoraki. Najstarszą monetą jest półtorak Zygmunta III Wazy z 1623 roku, najmłodszą zaś kopiejka Piotra I z 1703 roku. Ten niezwykły zbiór przypomina o obiegu pieniądza, handlu i kontaktach gospodarczych dawnego miasta. Sam fakt ukrycia tak znacznej liczby monet pobudza wyobraźnię, choć okoliczności, w jakich trafiły do ziemi, pozostają nieznane.
W muzealnych gablotach można zobaczyć również przedmioty znacznie skromniejsze, ale nie mniej interesujące. Są wśród nich metalowe zamki i klucze pochodzące z okresu od XVI do początku XX wieku, wykonane technikami kowalskimi i ślusarskimi. Ich różnorodne kształty pokazują, jak zmieniały się sposoby zabezpieczania domów, skrzyń i pomieszczeń gospodarczych.
Osobną grupę stanowią naczynia i przybory gospodarstwa domowego. Gliniane misy i kubki z XVII–XVIII wieku, pokryte szkliwem, sąsiadują z miedzianymi patelniami i czajnikami z końca XIX i początku XX wieku. Można tu zobaczyć także metalową śmietanniczkę, formę do odlewania świec z końca XIX wieku czy ozdobny uchwyt na szklankę, wykonany techniką filigranu w XX wieku. Te niepozorne przedmioty pozwalają zajrzeć do dawnych kuchni i domów, wyobrazić sobie przygotowywanie posiłków, oświetlanie wnętrz i codzienne zajęcia mieszkańców.
Wystawa przybliża również historię prawa obowiązującego na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego. Jedna z plansz poświęcona jest Statutowi Wielkiego Księstwa Litewskiego z 1588 roku, wydanemu w wileńskiej drukarni braci Mamoniczów. Był to jeden z najważniejszych zbiorów praw swojej epoki, regulujący liczne dziedziny życia państwa i jego mieszkańców. W kontekście muzeum miejskiego przypomina o szerszych ramach prawnych, w których funkcjonowały dawne miasta.
Wśród eksponatów uwagę zwracają również dawne wagi i przyrządy pomiarowe, narzędzia, elementy ubioru i ozdoby. Razem tworzą obraz miasta, w którym obok urzędników i przedstawicieli władz żyli kupcy, rzemieślnicy i zwykli mieszkańcy. Nie wszystkie prezentowane przedmioty pochodzą bezpośrednio z Nieświeża. Część z nich stanowi przykłady rzemiosła i kultury materialnej różnych epok, pozwalające lepiej zrozumieć warunki życia w dawnych miastach.
Warto zwrócić uwagę także na makietę historycznego Nieświeża, dzięki której można spojrzeć na miasto z zupełnie innej perspektywy. Pozwala ona dostrzec układ dawnej zabudowy i miejsce ratusza w przestrzeni miejskiej. Łatwiej wówczas wyobrazić sobie tętniący życiem rynek, przy którym skupiały się handel, administracja i codzienne sprawy mieszczan.
Nieśwież ma wiele powodów do dumy ze swojej przeszłości. Wspaniały zamek Radziwiłłów i kościół Bożego Ciała przyciągają uwagę turystów, lecz warto znaleźć czas także na odwiedzenie ratusza. Jego muzealne wnętrza pozwalają poznać historię miasta z perspektywy tych, którzy przez stulecia mieszkali, pracowali i prowadzili swoje codzienne sprawy w cieniu magnackiej rezydencji.
Z Nieświeża – Redakcja
