Niedawno w centrum agromiasteczka Chomsk stanął znak pamięci – kamienny krzyż i dzwon, upamiętniające istniejącą tu niegdyś świątynię. Cerkiew Opieki Matki Bożej była wyjątkowym zabytkiem architektury. Wzniósł ją w 1800 roku właściciel Chomska, Wojciech Pusłowski. Dzwon i krzyż ocalały w cudowny sposób po zburzeniu świątyni w 1972 roku. Dzwon odlano w 1930 roku z ofiar złożonych przez mieszkańca wsi, Iwana Oniszczuka. Jak opowiadają miejscowi, po cerkwi, którą zrównano z ziemią przy użyciu traktorów i spychaczy, poprowadzono asfaltową drogę, a szczątki spoczywającego tam kapłana i jego żony przeniesiono w inne miejsce.
Chomsk połozony na skrzyżowaniu ważnych szlaków handlowych z Wilna na Wołyń i z Pińska do Prużany, był niegdyś własnością Naruszewiczów, a potem wszedł w skłąd poleskich posiadłości Dolskich. Jan Karol Dolski ufundował w 1667 r. klasztor bazylianów. Od Dolskich dobra przechodziły do Wiśniewieckich, potem do Ogińskich. Na przełomie XVIII i XIX w. Chomsk kupili Pusłowscy i w ich ręku majątek pozostawał z górą sto lat. Ród Pusłowskich wielce zasłużył dla miasteczka. Wandalin Pusłowski założył tu na początku XIX w. znaną fabrykę wyborowego sukna, ale wszystko po kolei…
Pierwsza wzmianka o Chomsku pochodzi z XIV wieku
Na terenie dzisiejszego rejonu drohiczyńskiego to właśnie Chomsk jako pierwszy otrzymał prawa miasteczka – w latach 1551-1552. Miejscowość leżała przy tak zwanym Starym Szlaku Zagródzkim, który początkowo biegł w pobliżu Jasiołdy, a następnie skręcał ku południowemu zachodowi, w stronę Kobrynia.
Od połowy XVII wieku rozpoczął się dla Chomska wyjątkowo trudny czas wojen i zniszczeń. Żaden z większych konfliktów tego okresu nie ominął tej miejscowości. Na początku 1648 roku na Ukrainie wybuchło powstanie kozacko-chłopskie pod wodzą Bohdana Chmielnickiego. Po pierwszych wielkich zwycięstwach jego wojsk w maju tego samego roku ogniska buntu zaczęły pojawiać się w różnych częściach Ukrainy i Białorusi. Jesienią znaczna część ziem Rzeczypospolitej była już objęta powstaniem. Jego główną siłę stanowili chłopi, natomiast rolę organizującą i pobudzającą odgrywali Kozacy zaporoscy. Wśród nich było wielu ludzi pochodzących z ziem białoruskich. W wystąpieniach brali udział również mieszczanie, część prawosławnej szlachty oraz duchowieństwo.
Do walki z powstańcami zaczęto formować wojsko. Na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego dowództwo objął hetman Janusz Radziwiłł. Wydał on rozkaz strażnikowi wielkiemu litewskiemu Mirskiemu, aby ruszył na Pińsk. Na początku października 1648 roku przednie oddziały wojsk Mirskiego zajęły Chomsk, gdzie oczekiwały na nadejście piechoty i artylerii. 7 października Mirski wyruszył z Chomska, a już dwa dni później rozpoczął ostrzał Pińska.
W 1654 roku wybuchła wojna między Rosją a Rzeczpospolitą, trwająca do 1667 roku. Na rozkaz Bohdana Chmielnickiego obok wojsk rosyjskich wystąpiły również oddziały kozackie. Działania wojenne toczyły się także na obszarze Polesia Brzesko-Pińskiego, obejmując również Chomsk.
Na początku XVIII wieku wybuchła wojna północna, w której Rosja i Rzeczpospolita walczyły ze Szwecją. Wojska szwedzkie przeszły również przez ziemię drohiczyńską, a Chomsk i jego okolice po raz kolejny znalazły się w centrum wydarzeń. W 1706 roku Szwedzi zniszczyli zamek książąt Wiśniowieckich w pobliżu wsi Żaber, na południowym brzegu Jasiołdy.
Po trzecim rozbiorze Rzeczypospolitej, w 1795 roku, Chomsk znalazł się w granicach Imperium Rosyjskiego jako część powiatu kobryńskiego w guberni słonimskiej, a od 1797 roku – guberni litewskiej. Na mocy ukazu Aleksandra I z 9 września 1801 roku, regulującego nowy podział gubernialny, ziemia drohiczyńska weszła w skład guberni grodzieńskiej. Nim jednak zdołała oswoić się z nowym porządkiem politycznym i społecznym, przyszło jej – jak całej Białorusi – doświadczyć kolejnych ciężkich prób.
Wojna Rosji z Francją szybko dotknęła również okolice Drohiczyna, a wraz z nimi Chomsk. To właśnie na terenie powiatu kobryńskiego koncentrowały się działania wojsk korpusu francuskiego generała Jeana Louisa Rainiera. Po rozbiciu 15 lipca 1812 roku saskiego oddziału kawalerii generała Klingla przez połączone siły rosyjskie dowodzone przez generałów Lamberta i Szczerbatowa, oddziały francuskie skupiały się w rejonie Antopola oraz w innych miejscowościach na drodze ku Pińskowi. Ich marsz prowadził przez Chomsk w stronę Berezy Kartuskiej.
Na rozwój gospodarczy Chomska istotny wpływ miało sąsiedztwo lepiej rozwiniętych ziem zachodnich. Coraz częściej przenoszono chłopów z pańszczyzny na czynsz, tworząc przy majątkach ziemskich przedsiębiorstwa o charakterze produkcyjnym. Drobne manufaktury pańszczyźniane wciąż przeważały nad zakładami kapitalistycznymi, jednak z czasem przejście do nowych stosunków gospodarczych stało się nieuniknione. Jedna z największych manufaktur sukienniczych na ziemiach białoruskich należała do znanego ziemianina i przemysłowca Pusłowskiego i mieściła się właśnie w miasteczku Chomsk.
To właśnie w tym zakładzie w 1828 roku pojawiła się jedna z pierwszych maszyn parowych. Dwa lata później działały tam już dwie maszyny parowe, wprawiające w ruch kilka warsztatów tkackich. Manufaktura została założona jeszcze w 1798 roku, a w 1828 osiągnęła szczyt swojego rozwoju. Mieściła się w trzynastu murowanych i drewnianych budynkach. Zainstalowano w niej najlepsze wówczas urządzenia, między innymi 35 maszyn przędzalniczych, 14 urządzeń do obróbki cienkich skór, 2 szlifierki, 54 krosna tkackie oraz maszynę parową. Pracowało tu 550 osób, w tym trzech majstrów, inspektor i pisarz, natomiast pozostali robotnicy wywodzili się z chłopów pańszczyźnianych. W 1828 roku na 54 warsztatach wyprodukowano 41 225 arszynów sukna. W ciągu całego okresu działalności manufaktura stale się rozrastała: w 1809 roku pracowało w niej 168 osób, w 1815 – 276, a w 1828 już 550.
Robotnicy z pobliskich wsi mieszkali we własnych domach, natomiast ci, którzy mieli dalej, nocowali w halach roboczych. Z czasem wzniesiono dla nich osobny dom mieszkalny.
W fabryce wytwarzano sukno pięciu gatunków. Niemal cała wełna trafiała tu z własnych majątków Pusłowskiego. Barwniki sprowadzano z Petersburga, Rygi, a niekiedy nawet z Prus. Chomska manufaktura specjalizowała się w produkcji cienkiego sukna i uchodziła za najlepszą w tej branży. Potwierdzeniem jej renomy był złoty medal przyznana fabryce Pusłowskiego na Wystawie Przemysłowej w Petersburgu w 1829 roku.
W miasteczku Chomsk, które od połowy XVII wieku należało kolejno do Wiśniowieckich, Ogińskich, a później Pusłowskich, działały również mniejsze zakłady związane z produkcją spożywczą, skórzaną i budowlaną. Wśród nich można wymienić olejarnię należącą do Żyda Lejby Tałatyckiego, która wytwarzała rocznie 150 pudów wyrobów o wartości 600 rubli i zatrudniała trzy osoby, a także podobny zakład Dawida Tałatyckiego.
Funkcjonowały tu także dwie garbarnie należące do Szmujły Podorowskiego i Isera Podorowskiego, gdzie rocznie wyprawiano do 700 skór o łącznej wartości 2800 rubli, oraz cegielnia ziemianina Pusłowskiego, w której pracowało pięciu robotników, a roczna produkcja sięgała 50 tysięcy cegieł.
Wspólną cechą tych przedsiębiorstw była ich niewielka skala, mała liczba zatrudnionych i słaby stopień mechanizacji pracy. Ich wyroby trafiały przede wszystkim na potrzeby miejscowe i na lokalny rynek. Tylko sporadycznie część produkcji pojawiała się na jarmarku w Brześciu Litewskim. Jak widać, większość tych drobnych zakładów należała do ludności żydowskiej.
W XIX wieku do najczęściej spotykanych zakładów przemysłowych należały także gorzelnie, które zwykle funkcjonowały przy majątkach miejscowych ziemian.
W drugiej połowie XIX stulecia wzrosło również znaczenie produkcji materiałów budowlanych. W 1876 roku w Chomsku uruchomiono cegielnię, której właścicielem był Żyd Kisel Feldman.
W 1913 roku w Chomsku otwarto dwuklasową szkołę ludową. Nauczano w niej religii, języka rosyjskiego, języka cerkiewnosłowiańskiego, arytmetyki, historii Rosji, geografii, przyrody, kaligrafii, podstaw geometrii i rysunku technicznego oraz śpiewu. Uczyło się tam około 120 dzieci. Warto dodać, że na całą gminę przypadały wówczas zaledwie cztery szkoły: w Chomsku, Markowiczach, Skrzypielowie i Simonowiczach. W pamięci mieszkańców Chomska szczególnie mocno zapisał się niestrudzony pedagog Grzegorz Ambroży Rabczewski, który przez długie lata oddawał swoją pracę sprawie oświaty. Został rozstrzelany przez hitlerowców w sędziwym wieku dziewięćdziesięciu lat.
Zgodnie z postanowieniami traktatu ryskiego z 18 marca 1921 roku powiat drohiczyński, w granicach województwa poleskiego, znalazł się w obrębie państwa polskiego. Powiat zajmował powierzchnię 2351 kilometrów kwadratowych. Chomsk był siedzibą gminy i wchodził w skład powiatu drohiczyńskiego. Funkcję wójta pełnił wówczas Józwicki, pochodzący ze wsi Goszewo, znany pod przydomkiem Picucha.
Mieszkańcy Chomska wyróżniali się stosunkowo wysokim poziomem zamożności na tle okolicznych wsi. Miejscowość była ważnym ośrodkiem rzemieślniczo-handlowym, a wielu Białorusinów, obok pracy na roli, znajdowało dodatkowe zajęcie u żydowskich przedsiębiorców. Jak wspominali najstarsi mieszkańcy, Żydzi otrzymywali listy i przekazy pieniężne z Ameryki. W centrum wsi, obok cerkwi, znajdował się dwurzędowy zadaszony targ należący do Żydów. W jednym rzędzie mieściło się dziewięć prywatnych sklepików, a każdy z właścicieli zachęcał przechodniów do kupna właśnie u siebie.
W 1938 roku, z inicjatywy i przy wsparciu żydowskich mieszkańców, na dwóch ulicach doprowadzono elektryczność, dzięki której mogły działać młyny. Olga Kugacz, jedna z mieszkanek wsi, wspominała, że jej rodzice posiadali jeden hektar ziemi ornej i jeden hektar łąki, trzymali dwie krowy, a w gospodarstwie mieli także ręczny separator do mleka.
W okresie międzywojennym, w 1930 roku, w Chomsku wzniesiono okazały, murowany, dwupiętrowy budynek szkolny, zniszczony później w czasie wojny. Mieściło się w nim siedem sal lekcyjnych, obszerny korytarz, pokój nauczycielski, biblioteka, pracownia fizyczna oraz gabinet kierownika szkoły. Starsi mieszkańcy wspominali, że podczas jednej z przerw dzieci w polskiej szkole częstowano herbatą. W czasie wojny budynek ten został spalony przez partyzantów. Chomsk zachował charakter miasteczka aż do jego niemal całkowitego zniszczenia w 1943 roku.
W czasie II wojny światowej Niemcy 3 sierpnia 1941 roku wymordowali ludność żydowską, stanowiącą około 60 procent mieszkańców miejscowości. Następnie w Chomsku zamordowano także Żydów przywiezionych z Szereszewa. 5 lipca 1943 roku Niemcy spalili całą miejscowość i zabili wielu jej mieszkańców.
Dzisiejszy Chomsk niemal zupełnie utracił malowniczy układ dawnego żydowskiego miasteczka. Obecnie znany jest przede wszystkim z rozlewni wody mineralnej „Frost”.
Opr. red.
Powiązane artykuły:
