W 2025 roku obchodziliśmy 200. rocznicę urodzin Edwarda Pawłowicza, postaci wybitnej i dla Kresów zasłużonej. Edward Bonifacy Pawłowicz herbu Jasieńczyk – polski malarz, działacz społeczny, powstaniec styczniowy. Podczas obchodów odkryliśmy dla siebie unikalne, bardzo cenne treści jego pamiętników, których fragmenty pragniemy Drogim Czytelnikom zaprezentować.
Pamiętnik „Wspomnienia: Nowogródek, więzienie, wygnanie, Lwów 1887” Edwarda Pawłowicza przybliża nam historię i atmosferę lat 50.–70. XIX wieku na ziemi nowogródzkiej. Autor był świadkiem i uczestnikiem wielu wydarzeń; bywał w licznych polskich dworach, gdzie malował portrety gospodarzy, okoliczne pejzaże czy szkice kościołów i pałaców, wykonywał też prace dla polskich świątyń. Tak pisał Pawłowicz o początkach swej pracy w Nowogródku: „Pierwszą moją pracą artystyczną, z tego czasu, był obraz Ś. Stanisława Kostki, patrona uczącej się młodzieży, ofiarowany przeze mnie dla ołtarza gimnazistów. Zrobiłem go podług kopii z Ribery (Espagoleto) malowanej przeze mnie w Rzymie, w galeryi Borghese. Za tem poszło malowanie obrazu do ołtarza ś. Filomeny, zamówionego przez mieszkańców miasta (Nowogródka). W antraktach tej roboty, kierowałem odnowieniem kościoła; a gdy w malowaniu wielkiego ołtarza, malarz do tej roboty użyty nie wywiązał się z zadania, i niełatwym się okazał do kierowania, sam własnoręcznie wymalowałem cały ołtarz naprzeciw ambony”.
Edward Bonifacy Pawłowicz urodził się 7 czerwca 1825 roku w Turgielach. Ukończył szkołę w Nowogródku, studiował w Akademii Duchownej i Medycznej w Wilnie oraz w Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu, kontynuował studia w Rzymie, Paryżu i Florencji. Od 1859 r. wykładał w nowogródzkim gimnazjum. O tym okresie nowogródzkim opowiada w swym pamiętniku. Założył tam teatr amatorski, szkółkę niedzielną dla biednych, bibliotekę i czytelnię. 7 marca 1863 r., podczas lekcji w nowogródzkim gimnazjum, został aresztowany. Jego uczniowie zapamiętali słowa swojego nauczyciela z tej pamiętnej, ostatniej lekcji: „Porządek, ład, harmonia, były zawsze i pozostaną na zawsze podstawą wszelkiego dobra i piękna, i rękojmią ich trwałości, bo niczem nauka, niczem talenta, niczem najwznioślejsze porywy… gdzie nie ma ładu, więc uczcie się go, ukochajcie i pomnijcie, że tylko ładem podźwignąć się zdoła, co nieładem padło..”.. Edward Pawłowicz brał udział w powstaniu styczniowym, za co został wysłany do guberni ołonieckiej. Po powrocie z zesłania wrócił do Nowogródka. Później w Warszawie, wraz z Juliuszem Kossakiem, kierował szkołą malarską dla kobiet. Przez 34 lata przepracował w Muzeum im. Lubomirskich jako konserwator.
Zmarł 10 lutego 1909 r. Został pochowany na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie.
Red.
Powiązane artykuły:
